Το νερό εξελίσσεται σε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες γεωπολιτικής αντιπαράθεσης στο Κέρας της Αφρικής. Μια περιοχή που ήδη δοκιμάζεται από εμφυλίους πολέμους, ανθρωπιστικές κρίσεις και εδαφικές διαφορές βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν ακόμη παράγοντα αστάθειας: τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο των υδάτινων πόρων του Νείλου.
Πέντε διαφορετικές κρίσεις, που μέχρι πρόσφατα αντιμετωπίζονταν ως σχετικά ανεξάρτητες, αποκτούν πλέον ολοένα περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά. Ο εμφύλιος πόλεμος στο Σουδάν, η διαμάχη για το μεγάλο υδροηλεκτρικό φράγμα της Αιθιοπίας, η επιδίωξη της Αντίς Αμπέμπα να αποκτήσει πρόσβαση στην Ερυθρά Θάλασσα, η αστάθεια στη Σομαλία και η αναζωπύρωση των συγκρούσεων στο Τιγκράι συνθέτουν ένα εξαιρετικά περίπλοκο γεωπολιτικό περιβάλλον.
Η ανησυχία αποτυπώθηκε στη συνάντηση τεσσάρων ηγετών στις 4 Οκτωβρίου, στο Νέο Ελ Αλαμέιν της Αιγύπτου. Ο Αιγύπτιος πρόεδρος Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι υποδέχθηκε τον πρόεδρο της Ερυθραίας Ισαΐας Αφουέρκι, τον πρόεδρο της Σομαλίας Χασάν Σεΐχ Μοχάμουντ και τον επικεφαλής του Μεταβατικού Συμβουλίου Κυριαρχίας του Σουδάν, στρατηγό Αμπντέλ Φατάχ αλ Μπουρχάν.
Η τετραμερής σύνοδος κατέληξε σε κοινή διακήρυξη, στην οποία οι συμμετέχοντες υπογράμμισαν την ανάγκη σεβασμού της εθνικής κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και του διεθνούς δικαίου. Ιδιαίτερη σημασία είχε η αναφορά στη διαχείριση των διασυνοριακών ποταμών και ειδικότερα του Νείλου.
Οι τέσσερις πλευρές τάχθηκαν υπέρ της συνεργασίας και της προηγούμενης διαβούλευσης για έργα που επηρεάζουν τις υδάτινες ροές, απορρίπτοντας μονομερείς ενέργειες που θα μπορούσαν να βλάψουν τις υφιστάμενες χρήσεις του νερού στην Αίγυπτο και στο Σουδάν.
Στο επίκεντρο βρίσκεται το Μεγάλο Φράγμα της Αιθιοπικής Αναγέννησης, γνωστό ως GERD, στον Γαλάζιο Νείλο. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα υδροηλεκτρικά έργα της Αφρικής, με εγκατεστημένη ισχύ περίπου 5.150 μεγαβάτ και ταμιευτήρα χωρητικότητας περίπου 74 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων νερού.
Για την Αιθιοπία, το φράγμα αποτελεί σύμβολο οικονομικής ανάπτυξης και ενεργειακής ανεξαρτησίας. Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να ενισχύσει την εγχώρια βιομηχανία, να βελτιώσει την πρόσβαση εκατομμυρίων πολιτών στον ηλεκτρισμό και να δημιουργήσει δυνατότητες εξαγωγής ενέργειας προς γειτονικές χώρες.
Για την Αίγυπτο, όμως, το ζήτημα είναι υπαρξιακό. Η χώρα εξαρτάται σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό από τα νερά του Νείλου για την ύδρευση, τη γεωργία και την οικονομική της δραστηριότητα. Οποιαδήποτε σημαντική μεταβολή στις διαθέσιμες ποσότητες νερού, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια παρατεταμένων περιόδων ξηρασίας, μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα.
Το Κάιρο ζητά μια δεσμευτική συμφωνία για τη λειτουργία του φράγματος, ιδιαίτερα ως προς τον τρόπο διαχείρισης του νερού σε περιόδους χαμηλών βροχοπτώσεων. Η Αιθιοπία, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι έχει δικαίωμα να αξιοποιεί τους φυσικούς της πόρους για την ανάπτυξή της και ότι το έργο δεν αποσκοπεί στην πρόκληση βλάβης στις χώρες που βρίσκονται κατάντη.
Η διαφορά δεν αφορά μόνο την ποσότητα του νερού. Αφορά επίσης το ποιος αποφασίζει για τη διαχείρισή του, ποιος ελέγχει τις υποδομές και ποιος έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει τη ροή ενός ποταμού από τον οποίο εξαρτώνται δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι.
Παράλληλα, η Αιθιοπία επιδιώκει να εξασφαλίσει πιο άμεση πρόσβαση στην Ερυθρά Θάλασσα. Από το 1993, όταν η Ερυθραία απέκτησε την ανεξαρτησία της, η Αιθιοπία παραμένει περίκλειστο κράτος, εξαρτώμενο σε μεγάλο βαθμό από τις λιμενικές υποδομές γειτονικών χωρών για το εξωτερικό της εμπόριο.
Οι φιλοδοξίες αυτές έχουν προκαλέσει αντιδράσεις στην Ερυθραία και στη Σομαλία, καθώς συνδέονται με ζητήματα κυριαρχίας, ασφάλειας και ελέγχου στρατηγικών εμπορικών διαδρομών.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε τον Οκτώβριο με τη νέα κλιμάκωση των συγκρούσεων στο Τιγκράι, στη βόρεια Αιθιοπία. Οι αιθιοπικές κυβερνητικές δυνάμεις προχώρησαν σε στρατιωτικές επιχειρήσεις, ενώ η ένταση με την Ερυθραία αυξήθηκε επικίνδυνα. Η Αντίς Αμπέμπα κατηγόρησε την Ασμάρα για στρατιωτική επέμβαση στο έδαφός της, κατηγορίες τις οποίες η ερυθραϊκή πλευρά απορρίπτει.
Οι εξελίξεις προκαλούν φόβους για επανάληψη μιας ευρύτερης σύγκρουσης, μόλις τέσσερα χρόνια μετά την ειρηνευτική συμφωνία του 2022 που είχε τερματίσει τον καταστροφικό πόλεμο στο Τιγκράι.
Κίνδυνος για ασθένειες
Στο Σουδάν, ο εμφύλιος πόλεμος που συνεχίζεται από το 2023 έχει ήδη προκαλέσει τεράστια ανθρωπιστική κρίση. Οι συγκρούσεις έχουν καταστρέψει υποδομές, έχουν εκτοπίσει εκατομμύρια ανθρώπους και έχουν περιορίσει την πρόσβαση σε καθαρό πόσιμο νερό και υπηρεσίες υγιεινής.
Η καταστροφή των δικτύων ύδρευσης και η αδυναμία λειτουργίας των συστημάτων επεξεργασίας νερού αυξάνουν τον κίνδυνο υδατογενών ασθενειών, επιβαρύνοντας έναν πληθυσμό που αντιμετωπίζει ήδη ελλείψεις τροφίμων και ιατρικής περίθαλψης.
Η σύνδεση όλων αυτών των κρίσεων δεν σημαίνει ότι κάθε πόλεμος στην περιοχή διεξάγεται αποκλειστικά για το νερό. Οι συγκρούσεις έχουν βαθιές πολιτικές, ιστορικές, εθνοτικές και στρατηγικές αιτίες. Ωστόσο, ο έλεγχος των υδάτινων πόρων αποτελεί πλέον σημαντικό στοιχείο των περιφερειακών ισορροπιών.
Η κλιματική αλλαγή προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα αβεβαιότητας. Οι παρατεταμένες ξηρασίες, οι έντονες πλημμύρες και η μεταβλητότητα των βροχοπτώσεων καθιστούν δυσκολότερο τον σχεδιασμό της γεωργικής παραγωγής και τη διαχείριση των υδάτινων αποθεμάτων.
Για τις κυβερνήσεις της περιοχής, το νερό δεν αποτελεί απλώς έναν φυσικό πόρο. Είναι προϋπόθεση για την επισιτιστική ασφάλεια, την παραγωγή ενέργειας, την οικονομική ανάπτυξη και την πολιτική σταθερότητα.
Η τετραμερής σύνοδος του Ελ Αλαμέιν δείχνει ότι οι περιφερειακοί ανταγωνισμοί εισέρχονται σε μια νέα φάση διπλωματικού συντονισμού. Δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη συγκρότησης στρατιωτικής συμμαχίας εναντίον της Αιθιοπίας, αλλά καταγράφει τη σύγκλιση συμφερόντων χωρών που ανησυχούν για τις εξελίξεις στον Νείλο και στην Ερυθρά Θάλασσα.
Το μεγαλύτερο διακύβευμα είναι αν οι χώρες της περιοχής θα μπορέσουν να δημιουργήσουν ένα κοινά αποδεκτό πλαίσιο διαχείρισης των διασυνοριακών υδάτων ή αν οι διαφωνίες θα συνεχίσουν να ενισχύουν την καχυποψία και τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς.
Σε μια από τις πιο ασταθείς περιοχές του πλανήτη, το νερό μπορεί να αποτελέσει είτε πεδίο συνεργασίας είτε πρόσθετη πηγή σύγκρουσης. Και αυτή η επιλογή θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό το μέλλον εκατομμυρίων ανθρώπων στο Κέρας της Αφρικής.
Πηγή: in.gr
