Η έκθεση της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών επιβεβαιώνει την ένταση του υδατικού προβλήματος, ενώ η ανάγκη για ένα ολοκληρωμένο σχέδιο διαχείρισης και ορθολογικής χρήση του νερού, γίνεται πλέον επιτακτική.
Το υδατικό πρόβλημα της Θεσσαλίας δεν αποτελεί πλέον μια μελλοντική απειλή, αλλά μια πραγματικότητα που επηρεάζει άμεσα την αγροτική παραγωγή, την οικονομία, το περιβάλλον και την καθημερινότητα των κατοίκων της περιοχής. Η παρατεταμένη ανομβρία των τελευταίων ετών, σε συνδυασμό με τις υπεραντλήσεις και τις διαχρονικές αδυναμίες στη διαχείριση των υδατικών πόρων, έχει οδηγήσει σε σημαντική επιβάρυνση των υπόγειων υδροφορέων.
Γράφει ο Τάσος Κουρκούμπας από την «Πολιτεία Θεσσαλών» Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026
Η έκθεση αποτελεσμάτων έτους 2025 της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ), στο πλαίσιο του έργου «Δίκτυο Παρακολούθησης Υπόγειων Νερών Ελλάδας», έρχεται να επιβεβαιώσει με επιστημονικά δεδομένα τη σοβαρότητα της κατάστασης. Η Θεσσαλία συγκαταλέγεται στις περιοχές της ανατολικής Ελλάδας που δέχονται ιδιαίτερα έντονες πιέσεις στα υπόγεια υδατικά τους αποθέματα.
Η έρευνα βασίστηκε σε ένα εκτεταμένο εθνικό δίκτυο 2.074 σταθμών ελέγχου, αποτελούμενο από γεωτρήσεις, πηγές και φρέατα, μέσω των οποίων παρακολουθούνται 588 Υπόγεια Υδατικά Συστήματα σε ολόκληρη τη χώρα. Για την ολοκλήρωσή της πραγματοποιήθηκαν τέσσερις περίοδοι μετρήσεων, 4.200 ποσοτικές μετρήσεις, 4.850 φυσικοχημικές μετρήσεις και χιλιάδες εργαστηριακές αναλύσεις. Στο έργο συμμετείχαν δεκάδες επιστήμονες και τεχνικοί, γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία και την έκταση της επιστημονικής προσπάθειας.
Τα συμπεράσματα είναι σαφή: Η περσινή χρονιά εντάσσεται σε μια περίοδο τεσσάρων έως πέντε ετών ανομβρίας, με σημαντικές επιπτώσεις στα υπόγεια αποθέματα, ιδιαίτερα στις ανατολικές περιοχές της χώρας. Παράλληλα, οι αντλήσεις σε αρκετά υπόγεια υδατικά συστήματα υπερβαίνουν τον ετήσιο ρυθμό φυσικής αναπλήρωσής τους. Με άλλα λόγια, καταναλώνουμε περισσότερο νερό από αυτό που μπορεί να αναπληρώσει η φύση.
Ποσότητα αλλά και ποιότητα
Η εικόνα που προκύπτει από την έκθεση δεν είναι ανησυχητική μόνο ως προς την ποσότητα των διαθέσιμων αποθεμάτων, αλλά και ως προς την ποιότητα των υπόγειων υδάτων.Σε εθνικό επίπεδο, το 58,3% των σταθμών παρακολούθησης κατατάσσεται σε καλή ποσοτική κατάσταση, ενώ το 28,4% βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Ως προς την ποιοτική κατάσταση, το 53,9% κατατάσσεται σε καλή κατάσταση και το 28,6% σε κακή. Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι σημαντικό μέρος των υπόγειων υδατικών πόρων αντιμετωπίζει προβλήματα που απαιτούν συστηματική αντιμετώπιση.Στις βασικές αιτίες ποιοτικής επιβάρυνσης περιλαμβάνονται η νιτρορύπανση των αγροτικών περιοχών, η θαλάσσια διείσδυση στους παράκτιους υδροφορείς, καθώς και η παρουσία ιχνοστοιχείων ή οργανικών ενώσεων που συνδέονται με ανθρωπογενείς δραστηριότητες.
Ειδικά για τη Θεσσαλία, η αναφορά σε ανθρωπογενή ποιοτική επιβάρυνση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η εντατική γεωργική δραστηριότητα, η χρήση λιπασμάτων και η ανεξέλεγκτη ή υπερβολική άντληση αποτελούν παράγοντες που πρέπει να εξετάζονται συνολικά, μέσα από ένα ολοκληρωμένο σχέδιο προστασίας των υδατικών πόρων.Το πρόβλημα, επομένως, είναι διπλό: Διαθέτουμε ολοένα και λιγότερο νερό, ενώ σε ορισμένες περιοχές επιβαρύνεται και η ποιότητά του. Για μια περιφέρεια, όπως η Θεσσαλία, η οικονομία της οποίας στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αγροτική παραγωγή, η συγκεκριμένη εξέλιξη συνιστά σοβαρή απειλή για τη μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή της προοπτική.
Από τις εξαγγελίες στα έργα
Το υδατικό πρόβλημα της Θεσσαλίας απαιτεί αποφάσεις και όχι άλλες γενικές διακηρύξεις. Η εξαγγελία προγραμμάτων ορεινής υδρονομίας αποτελεί θετική εξέλιξη, καθώς τα έργα αυτά μπορούν να περιορίσουν την απορροή, να συγκρατήσουν φερτά υλικά και να συμβάλουν στην αντιπλημμυρική προστασία.Δεν πρέπει, όμως, να συγχέουμε την ορεινή υδρονομία με την ολοκληρωμένη διαχείριση των υδατικών αποθεμάτων. Τα μικρά έργα ορεινής συγκράτησης είναι χρήσιμα, αλλά δεν υποκαθιστούν τους μεσαίους ταμιευτήρες που προβλέπονται από τον σχεδιασμό για τη Θεσσαλία και μπορούν να εξασφαλίσουν ουσιαστικές ποσότητες νερού για την άρδευση.Η Θεσσαλία χρειάζεται απαντήσεις για τους ταμιευτήρες Ενιπέα, Μουζακίου, Πύλης, Νεοχωρίτη και Αγιονερίου, για τον εκσυγχρονισμό των αρδευτικών δικτύων, για την αξιοποίηση του Αχελώου και για την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων άρδευσης.Δεν πρόκειται απλώς για τεχνικά έργα. Πρόκειται για παρεμβάσεις που συνδέονται άμεσα με τη διατήρηση της παραγωγικότερης γεωργικής περιοχής της χώρας, τη βιωσιμότητα των αγροτικών εκμεταλλεύσεων, την απασχόληση και την παραμονή των κατοίκων στον τόπο τους.
Επιβίωση και αναπτυξιακή προοπτική
Η έκθεση της ΕΑΓΜΕ λειτουργεί ως μια ακόμη σαφής προειδοποίηση. Η παρατεταμένη ανομβρία δεν είναι μια πρόσκαιρη δυσκολία, ενώ η υπεράντληση των υπόγειων υδάτων δεν μπορεί να αποτελεί μόνιμη λύση στις αυξανόμενες αρδευτικές ανάγκες.
Η Θεσσαλία δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει με τις ίδιες πρακτικές. Χρειάζεται ένα ενιαίο σχέδιο υδατικής ασφάλειας που θα συνδυάζει την αποθήκευση νερού στους ορεινούς ταμιευτήρες, τη μεταφορά και διανομή του με σύγχρονες υποδομές, την εξοικονόμηση στο χωράφι και την προστασία των υπόγειων υδροφορέων.Οι λύσεις είναι σε μεγάλο βαθμό γνωστές και έχουν ήδη αποτυπωθεί σε επιστημονικές μελέτες και σχέδια διαχείρισης. Εκείνο που εξακολουθεί να λείπει είναι η αποφασιστική εφαρμογή τους, με συνέχεια, συνέπεια και σαφείς προτεραιότητες.
Το διακύβευμα είναι πολύ μεγαλύτερο από την εξασφάλιση του νερού για την επόμενη αρδευτική περίοδο. Είναι η δυνατότητα της Θεσσαλίας να διατηρήσει τη γεωργική της παραγωγή, να προστατεύσει το φυσικό της περιβάλλον και να εξασφαλίσει ένα βιώσιμο μέλλον για τις επόμενες γενιές.
Η αντιμετώπιση του υδατικού προβλήματος δεν μπορεί να περιορίζεται σε αποσπασματικές παρεμβάσεις ούτε να εξαντλείται σε διαπιστώσεις για την κλιματική αλλαγή και την ανομβρία. Απαιτείται ένα ολοκληρωμένο σχέδιο, το οποίο θα αντιμετωπίζει το ζήτημα σε τρία διακριτά αλλά αλληλένδετα επίπεδα: τη διαχείριση της προσφοράς, τη μεταφορά και διανομή του νερού και, τέλος, την αποτελεσματική εφαρμογή του στο χωράφι.
Αποθήκευση του χειμερινού νερού
Η πρώτη και βασικότερη προϋπόθεση είναι να αυξηθεί η δυνατότητα αποθήκευσης του νερού που σήμερα χάνεται και καταλήγει στη θάλασσα κατά τους χειμερινούς μήνες.Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικούς ορεινούς όγκους και υδρολογικές δυνατότητες που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν πολύ καλύτερα. Το κλίμα της χώρας χαρακτηρίζεται από έντονη εποχικότητα των βροχοπτώσεων: Το μεγαλύτερο μέρος των κατακρημνισμάτων συγκεντρώνεται τους χειμερινούς μήνες, ενώ οι μεγαλύτερες ανάγκες σε νερό εμφανίζονται το καλοκαίρι, όταν οι βροχοπτώσεις είναι περιορισμένες και η γεωργική ζήτηση αυξάνεται.
Η δημιουργία ταμιευτήρων, ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές της Θεσσαλίας, μπορεί να αποτελέσει καθοριστική λύση. Με αυτόν τον τρόπο θα αποθηκεύονται τα χειμερινά νερά και θα αξιοποιούνται κατά την αρδευτική περίοδο, χωρίς να απαιτείται η καταστροφή πολύτιμης και γόνιμης γεωργικής γης στον κάμπο.Ταυτόχρονα, τέτοια έργα μπορούν να εξυπηρετήσουν πολλαπλούς σκοπούς: να συμβάλουν στην παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, να ενισχύσουν την αντιπλημμυρική προστασία και να εξασφαλίσουν αποθέματα για περιόδους παρατεταμένης ξηρασίας.Τα Σχέδια Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών (ΣΔΛΑΠ) και τα Σχέδια Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας (ΣΔΚΠ) προβλέπουν συγκεκριμένα έργα για τη Θεσσαλία. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι ταμιευτήρες Ενιπέα, Μουζακίου, Πύλης, Νεοχωρίτη και Αγιονερίου, καθώς και μικρότερα έργα ορεινής αποθήκευσης νερού.Το ερώτημα είναι γιατί έργα με τόσο σημαντικό αναπτυξιακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα εξακολουθούν να καθυστερούν. Η Θεσσαλία χρειάζεται συγκεκριμένο προγραμματισμό, εξασφαλισμένη χρηματοδότηση, σαφή χρονοδιαγράμματα και πολιτική βούληση για την υλοποίησή τους.
Παράλληλα, οι μελέτες που έχουν εκπονηθεί για το υδατικό ισοζύγιο της χώρας, αναδεικνύουν τη διαφοροποίηση μεταξύ της υδατικά περισσότερο ευνοημένης δυτικής Ελλάδας και της ανατολικής χώρας, όπου συγκεντρώνονται μεγαλύτερες ανάγκες και πιέσεις.Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η μεταφορά νερού από τον Αχελώο προς τη Θεσσαλία.
Μεταφορά και διανομή
Το δεύτερο επίπεδο αφορά τη μεταφορά και τη διανομή του νερού από τις πηγές και τους ταμιευτήρες μέχρι τις αγροτικές εκμεταλλεύσεις.Εδώ η Θεσσαλία αντιμετωπίζει ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα: Τα υφιστάμενα αρδευτικά δίκτυα είναι σε αρκετές περιπτώσεις παλαιά, ενεργοβόρα και αναποτελεσματικά, με σημαντικές απώλειες νερού κατά τη μεταφορά και τη διανομή.Η εξοικονόμηση νερού δεν προϋποθέτει πάντοτε την κατασκευή νέων μεγάλων έργων. Μπορεί να επιτευχθεί και μέσα από τον εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων υποδομών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μελέτη υπογείωσης του δικτύου του ΤΟΕΒ Ταυρωπού. Σε συνδυασμό με την αντικατάσταση της επιφανειακής άρδευσης από σύγχρονα συστήματα τεχνητής βροχής και στάγδην άρδευσης, εκτιμάται ότι μπορεί να επιτευχθεί εξοικονόμηση σχεδόν του 50% του νερού που καταναλώνεται σήμερα.
Πρόκειται για μια παρέμβαση με ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποδεικνύει ότι υπάρχουν σημαντικά περιθώρια βελτίωσης της αποδοτικότητας χωρίς να απαιτείται αύξηση των διαθέσιμων υδατικών αποθεμάτων.
Τα έργα εκσυγχρονισμού των αρδευτικών δικτύων που προωθεί το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων είναι αναμφίβολα χρήσιμα. Ωστόσο, χρειάζονται σωστό σχεδιασμό, ιεράρχηση των αναγκών και προτεραιότητα στις περιοχές όπου οι απώλειες είναι μεγαλύτερες και η εξοικονόμηση νερού μπορεί να είναι ουσιαστικότερη.
Αλλαγή αρδευτικών πρακτικών
Το τρίτο επίπεδο αφορά τον τρόπο με τον οποίο το νερό χρησιμοποιείται στο χωράφι. Ακόμη και αν κατασκευαστούν ταμιευτήρες και εκσυγχρονιστούν τα δίκτυα, η προσπάθεια θα είναι ελλιπής εάν συνεχιστούν αναποτελεσματικές μέθοδοι.Η επέκταση της στάγδην άρδευσης αποτελεί μία από τις σημαντικότερες επιλογές. Με τη συγκεκριμένη μέθοδο, το νερό παρέχεται στοχευμένα στη ριζική ζώνη των φυτών, περιορίζοντας τις απώλειες από εξάτμιση και απορροή και αυξάνοντας την αποδοτικότητα της άρδευσης.
Σημαντικές δυνατότητες προσφέρουν επίσης οι νέες τεχνολογίες. Συστήματα αισθητήρων υγρασίας εδάφους μπορούν να καθορίζουν πότε πρέπει να ξεκινήσει και πότε να σταματήσει η άρδευση. Παράλληλα, μοντέλα υπολογισμού των αναγκών των καλλιεργειών, σε συνδυασμό με μετεωρολογικούς σταθμούς, μπορούν να παρέχουν στους παραγωγούς ακριβέστερες οδηγίες για την απαιτούμενη ποσότητα νερού.Η αξιοποίηση αυτών των τεχνολογιών μπορεί να οδηγήσει σε πολλαπλά οφέλη: μικρότερη κατανάλωση νερού και ενέργειας, περιορισμό των απωλειών θρεπτικών στοιχείων και βελτίωση της παραγωγικότητας.Εξίσου σημαντική είναι η προσαρμογή της καλλιεργητικής διάρθρωσης στις νέες κλιματικές συνθήκες. Η επιλογή καλλιεργειών με μικρότερες αρδευτικές ανάγκες, όπου αυτό είναι γεωπονικά και οικονομικά εφικτό, μπορεί να συμβάλει στη μείωση της συνολικής κατανάλωσης νερού.
