Ένα παυσίπονο που μπορεί να βρεθεί νόμιμα στο φαρμακείο, να χορηγηθεί με ιατρική συνταγή και να χρησιμοποιηθεί για την αντιμετώπιση έντονου πόνου βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο μιας διαφορετικής συζήτησης: εκείνης για τα όρια ανάμεσα στη θεραπεία και στο ντόπινγκ. Η τραμαδόλη, ένα συνθετικό οπιοειδές αναλγητικό, έχει αποδειχθεί ότι υπό συγκεκριμένες συνθήκες μπορεί να βελτιώσει την αθλητική επίδοση. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τους κινδύνους για την υγεία, οδήγησε στην απαγόρευσή της κατά τη διάρκεια των αγώνων από την Παγκόσμια Υπηρεσία Αντιντόπινγκ (WADA), την 1η Ιανουαρίου 2024.
Η υπόθεση παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα. Δεν αφορά κάποια άγνωστη ουσία που παράγεται αποκλειστικά για την παράνομη ενίσχυση των αθλητών. Πρόκειται για ένα αναγνωρισμένο φάρμακο, το οποίο χρησιμοποιείται στην ιατρική για την αντιμετώπιση μέτριου έως σοβαρού πόνου. Η νόμιμη θεραπευτική χρήση του, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι μπορεί να χρησιμοποιείται χωρίς περιορισμούς στον αθλητισμό.
Η τραμαδόλη δρα στο κεντρικό νευρικό σύστημα, επηρεάζοντας τόσο τους οπιοειδείς υποδοχείς όσο και τη λειτουργία νευροδιαβιβαστών που σχετίζονται με την επεξεργασία του πόνου. Έτσι, μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός αντιλαμβάνεται τη σωματική δυσφορία. Σε έναν αθλητή που καταβάλλει παρατεταμένη προσπάθεια, αυτή η επίδραση ενδέχεται να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία.
Η έρευνα που αποκάλυψε τη διαφορά
Το 2023, επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Κεντ στη Βρετανία δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Applied Physiology μια μελέτη που προσέφερε συγκεκριμένα στοιχεία για την επίδραση της τραμαδόλης στην αθλητική απόδοση.
Στην έρευνα συμμετείχαν 27 καλά προπονημένοι ποδηλάτες, με τα δεδομένα 25 εξ αυτών να περιλαμβάνονται στην τελική ανάλυση. Οι συμμετέχοντες πραγματοποίησαν δοκιμασίες ποδηλασίας υπό δύο διαφορετικές συνθήκες: έχοντας λάβει τραμαδόλη ή εικονικό φάρμακο, χωρίς να γνωρίζουν ποιο από τα δύο είχαν πάρει.
Τα αποτελέσματα ήταν αξιοσημείωτα. Με την τραμαδόλη, οι ποδηλάτες ολοκλήρωσαν μια χρονομετρημένη διαδρομή 25 μιλίων, περίπου 40 χιλιομέτρων, κατά μέσο όρο 50 δευτερόλεπτα ταχύτερα. Η βελτίωση αντιστοιχούσε σε ποσοστό 1,3%, ενώ η μέση παραγόμενη ισχύς ήταν υψηλότερη κατά εννέα Watt.
Σε έναν αγώνα υψηλού επιπέδου, μια τέτοια διαφορά μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την τελική κατάταξη. Από τους 25 ποδηλάτες, οι 19 σημείωσαν καλύτερο χρόνο όταν είχαν λάβει την ουσία.
Η μελέτη διαπίστωσε επίσης ότι η τραμαδόλη μείωνε την υποκειμενική αίσθηση της προσπάθειας κατά την άσκηση σταθερής έντασης. Δεν καταγράφηκε, ωστόσο, αντίστοιχη μείωση της έντασης του πόνου κατά την ποδηλασία. Πρόκειται για μια σημαντική επιστημονική διάκριση: η βελτίωση της επίδοσης δεν αποδείχθηκε ότι οφείλεται απλώς στην εξάλειψη του πόνου, αλλά φαίνεται να σχετίζεται και με τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την καταπόνηση.
Οι ερευνητές υπογράμμισαν ότι τα αποτελέσματα αφορούσαν μια συγκεκριμένη ομάδα καλά προπονημένων ποδηλατών και δεν μπορούν να γενικευθούν αυτομάτως σε όλα τα αθλήματα ή σε κάθε αθλητή.
Η ποδηλασία είχε εντοπίσει πρώτη το πρόβλημα
Πολύ πριν από την απόφαση της WADA, η Διεθνής Ομοσπονδία Ποδηλασίας (UCI) είχε αναγνωρίσει τους κινδύνους από τη χρήση της τραμαδόλης. Τον Μάρτιο του 2019 απαγόρευσε την παρουσία της ουσίας στους αγώνες που υπάγονταν στους κανονισμούς της, επικαλούμενη κυρίως λόγους υγείας και ασφάλειας.
Η ανησυχία δεν ήταν αβάσιμη. Η τραμαδόλη μπορεί να προκαλέσει υπνηλία, ζάλη, ναυτία και μειωμένη συγκέντρωση, ανεπιθύμητες ενέργειες που στην ποδηλασία ενδέχεται να αυξήσουν τον κίνδυνο ατυχημάτων.
Τα στοιχεία της UCI αποκαλύπτουν και την έκταση που είχε αποκτήσει το φαινόμενο. Το 2017, περίπου το 4,4% των δειγμάτων που είχαν ληφθεί από ποδηλάτες κατά τη διάρκεια αγώνων παρουσίαζαν ενδείξεις χρήσης τραμαδόλης. Μάλιστα, το 68% των θετικών ως προς την παρουσία της ουσίας δειγμάτων από 35 ολυμπιακά αθλήματα προερχόταν από την ποδηλασία.
Η εφαρμογή των περιορισμών συνοδεύτηκε από σημαντική μείωση της καταγεγραμμένης χρήσης. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποίησε η UCI, η συχνότητα εντοπισμού της ουσίας στην ποδηλασία υποχώρησε από περίπου 4%-6% πριν από το 2019 σε 0,2%-0,5% μετά την απαγόρευση.
Η εξέλιξη αυτή έδειξε ότι οι κανονιστικές παρεμβάσεις μπορούν να επηρεάσουν τη χρήση μιας ουσίας, ακόμη και όταν αυτή παραμένει διαθέσιμη για νόμιμους ιατρικούς σκοπούς.
Το όριο ανάμεσα στη θεραπεία και στο ντόπινγκ
Η WADA παρακολουθούσε επί χρόνια τη χρήση της τραμαδόλης στον αθλητισμό. Τα δεδομένα της είχαν αναδείξει παρουσία της ουσίας όχι μόνο στην ποδηλασία, αλλά και σε αθλήματα όπως το ράγκμπι και το ποδόσφαιρο.
Η ένταξή της στον κατάλογο απαγορευμένων ουσιών από το 2024 βασίστηκε σε δύο βασικούς παράγοντες: στα επιστημονικά στοιχεία για την πιθανή ενίσχυση της απόδοσης και στους κινδύνους που συνδέονται με τη χρήση οπιοειδών αναλγητικών.
Η απαγόρευση αφορά την αγωνιστική περίοδο, όπως αυτή ορίζεται από τους κανονισμούς αντιντόπινγκ. Η τραμαδόλη δεν είναι γενικώς απαγορευμένη σε κάθε χρονική στιγμή για έναν αθλητή. Ωστόσο, η χρήση της εκτός αγώνων μπορεί επίσης να δημιουργήσει πρόβλημα εάν η ουσία εξακολουθεί να ανιχνεύεται σε δείγμα που λαμβάνεται κατά τη διάρκεια της αγωνιστικής περιόδου.
Για τους αθλητές που χρειάζονται πραγματικά τραμαδόλη για τη θεραπεία μιας ιατρικής πάθησης, προβλέπεται η διαδικασία εξαίρεσης για θεραπευτική χρήση, γνωστή ως TUE, εφόσον πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις. Η ύπαρξη ιατρικής συνταγής δεν αποτελεί από μόνη της εξαίρεση από τους κανόνες.
Η πρόκληση του ερασιτεχνικού αθλητισμού
Το ζήτημα δεν περιορίζεται θεωρητικά στους επαγγελματίες. Η εξάπλωση των αγώνων δρόμου, των μαραθωνίων, των αγώνων ποδηλασίας και των διοργανώσεων αντοχής έχει δημιουργήσει μια μεγάλη κοινότητα ερασιτεχνών αθλητών που επιδιώκουν διαρκώς καλύτερες επιδόσεις.
Δεν υπάρχουν, πάντως, επαρκή στοιχεία ώστε να υποστηριχθεί ότι η χρήση τραμαδόλης αποτελεί εκτεταμένη πρακτική μεταξύ των ερασιτεχνών μαραθωνοδρόμων. Η επιστημονική τεκμηρίωση αφορά κυρίως συγκεκριμένα αθλήματα και ελεγχόμενες ομάδες αθλητών.
Αυτό δεν αναιρεί τον κίνδυνο που μπορεί να προκύψει από τη λήψη ισχυρών παυσίπονων χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Ένας ερασιτέχνης δρομέας που αντιμετωπίζει τραυματισμό ή έντονο πόνο ενδέχεται να θεωρήσει ότι ένα αναλγητικό θα του επιτρέψει να συνεχίσει την προσπάθεια. Όμως ο πόνος αποτελεί συχνά προειδοποιητικό μηχανισμό του οργανισμού και η φαρμακευτική καταστολή του δεν αντιμετωπίζει την αιτία που τον προκαλεί.
Ειδικά σε αγώνες μεγάλης διάρκειας, όπου η κόπωση, η θερμική καταπόνηση και η αφυδάτωση μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη φυσιολογική λειτουργία, η χρήση ενός οπιοειδούς χωρίς ιατρική παρακολούθηση προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου.
Η τραμαδόλη μπορεί επίσης να προκαλέσει εξάρτηση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέεται με σπασμούς και σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με συγκεκριμένα φάρμακα ή άλλες κατασταλτικές ουσίες.
Το παράδοξο ενός νόμιμου φαρμάκου
Η υπόθεση αναδεικνύει μια ευρύτερη πρόκληση για την αθλητική ιατρική. Η νομιμότητα ενός φαρμάκου και η δυνατότητα χορήγησής του μέσω του συστήματος υγείας δεν συνεπάγονται ότι η χρήση του είναι ασφαλής ή επιτρεπτή για κάθε σκοπό.
Η ίδια ουσία μπορεί να αποτελεί αναγκαία θεραπευτική επιλογή για έναν ασθενή και ταυτόχρονα απαγορευμένο μέσο ενίσχυσης της επίδοσης σε έναν αγώνα. Η διάκριση δεν εξαρτάται μόνο από τις προθέσεις του αθλητή, αλλά και από τους ισχύοντες κανονισμούς, τις ιατρικές ενδείξεις και τις συνθήκες χρήσης.
Στην περίπτωση της τραμαδόλης, τα επιστημονικά δεδομένα έδειξαν ότι η επίδρασή της μπορεί να ξεπερνά την ανακούφιση από τον πόνο και να επηρεάζει μετρήσιμα την αθλητική απόδοση. Ταυτόχρονα, οι ανεπιθύμητες ενέργειές της υπενθυμίζουν ότι η επιδίωξη μιας καλύτερης επίδοσης μπορεί να συνοδεύεται από πραγματικό κόστος για την υγεία.
Το συμπέρασμα είναι ότι η αντιμετώπιση του ντόπινγκ δεν αφορά αποκλειστικά παράνομες ουσίες ή οργανωμένα κυκλώματα. Αφορά και φάρμακα της καθημερινής ιατρικής πρακτικής, των οποίων η χρήση μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό χαρακτήρα όταν μεταφέρεται από το θεραπευτικό περιβάλλον στον αγωνιστικό χώρο.
Η τραμαδόλη αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λεπτομέρειας: ένα φάρμακο μπορεί να είναι απολύτως νόμιμο, αλλά η χρήση του για την επίτευξη καλύτερης αθλητικής επίδοσης να παραβιάζει τους κανόνες και να θέτει σε κίνδυνο εκείνον που το λαμβάνει…
Πηγές – Βιβλιογραφία
1. World Anti-Doping Agency (WADA) (2024). The 2024 Prohibited List. https://www.wada-ama.org/sites/default/files/2023-09/2024list_en_final_22_september_2023.pdf
2. World Anti-Doping Agency (WADA) (2023). Athlete and Athlete Support Personnel Guide to the 2024 Prohibited List. https://www.wada-ama.org/sites/default/files/2024-01/athlete_and_athlete_support_personnel_guide_to_the_2024_list_eng.pdf
3. Mauger, A.R., Thomas, T., Smith, S.A. & Fennell, C.R.J. (2023). Tramadol is a performance-enhancing drug in highly trained cyclists: a randomized controlled trial. Journal of Applied Physiology, 135(2), 467–474. https://doi.org/10.1152/japplphysiol.00338.2023
4. World Anti-Doping Agency (WADA) (2022). Summary of Major Modifications and Explanatory Notes – 2023 Prohibited List. https://www.wada-ama.org/sites/default/files/2022-09/2023list_explanatory_list_en_final_26_september_2022.pdf
Πηγή: in.gr
