Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αυξανόμενη ρωσοφοβία και η αβεβαιότητα έναντι των αμερικανικών δεσμεύσεων για την άμυνα της Ευρώπης έχουν εντείνει την πίεση για αύξηση των στρατιωτικών δαπανών. Η στροφή αυτή των Ευρωπαίων, όμως, θα έχει κόστος, το οποίο οι πολίτες -που βρίσκονται ήδη στους δρόμους- ενδέχεται να αισθανθούν εντονότερα μετά το 2028.
Κατά μέσο όρο, οι αμυντικές δαπάνες στις 27 χώρες της ΕΕ, αυξήθηκαν από 1,3% του ΑΕΠ το 2021 σε 1,5% το 2024, με ιδιαίτερα μεγάλες αυξήσεις στις χώρες που βρίσκονται γεωγραφικά κοντά στη Ρωσία: η Εσθονία αύξησε τις στρατιωτικές της δαπάνες από 2,0% σε 3,7% του ΑΕΠ και η Πολωνία από 1,6% σε 2,9%.
Ωστόσο, οι αυξήσεις συγκεντρώθηκαν σε μια σχετικά μικρή ομάδα χωρών της ΕΕ. Οι αμυντικές δαπάνες κατά την περίοδο 2021-2024 παρέμειναν σε γενικές γραμμές σταθερές σε χώρες όπως η Σλοβακία, η Πορτογαλία και η Ισπανία, ενώ μειώθηκαν σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Ιταλία. Οι αμυντικές δαπάνες αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω κατά την περίοδο 2025-2028.
Για να βοηθήσει της χώρες να επενδύσουν στην άμυνα, δίχως να αποκλίνουν από τη δημοσιονομική πορεία που έχει συμφωνήσει μαζί τους, η Κομισιόν επιστράτευσε μέτρα με σημαντικότερο εκείνο της εθνικής ρήτρας διαφυγής (NEC).
Η ρήτρα επιτρέπει απόκλιση για πρόσθετες αμυντικές δαπάνες στο 1,5% του ΑΕΠ ετησίως, σε σύγκριση με το επίπεδο δαπανών του έτους αναφοράς 2021 (και, για ορισμένες χώρες, του έτους αναφοράς 2024), και ισχύει για την περίοδο 2025-2028.
Οι συμβάσεις προμηθειών αμυντικού εξοπλισμού που συνάπτονται κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου εξακολουθούν να είναι επιλέξιμες, ακόμη και αν οι πληρωμές πραγματοποιηθούν αργότερα.
Έως τον Οκτώβριο του 2026, 18 κράτη μέλη είχαν ενεργοποιήσει την εθνική ρήτρα διαφυγής: η Αυστρία, το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Τσεχία, η Δανία, η Εσθονία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Σλοβακία, η Σλοβενία και η Ισπανία.
Από τον Ιούνιο του 2026, η ευελιξία που παρέχει η εθνική ρήτρα διαφυγής μπορεί επίσης να καλύπτει ορισμένα μέτρα που μειώνουν την εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Για τα μέτρα αυτά προβλέπεται ανώτατο όριο 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και 0,6% σωρευτικά για την περίοδο 2026-2028.
Στην πραγματικότητα όμως αυτός ο δημοσιονομικός χώρος απλά μεταθέτει τις πιέσεις για δημοσιονομική εξυγίανση που συνεπάγεται η αύξηση των αμυντικών δαπανών.
Σύμφωνα με μελέτη του Ινστιτούτου Διεθνών Οικονομικών Σπουδών της Βιέννης, μόλις λήξει αυτή η ευελιξία μετά το 2028, τα κράτη μέλη θα αντιμετωπίσουν αυξανόμενες πιέσεις για δημοσιονομικές προσαρμογές, προκειμένου να συμμορφωθούν με τους δημοσιονομικούς κανόνες της ΕΕ, με τις μεγαλύτερες απαιτήσεις δημοσιονομικής εξυγίανσης να συγκεντρώνονται στις χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος και μεγάλα ελλείμματα.
Μεσοπρόθεσμα, η διατήρηση υψηλότερων αμυντικών δαπανών με ταυτόχρονη συμμόρφωση προς το δημοσιονομικό πλαίσιο της ΕΕ θα απαιτήσει είτε υψηλότερους φόρους είτε χαμηλότερες δαπάνες σε τομείς εκτός της άμυνας, είτε έναν συνδυασμό των δύο. Αυτό δημιουργεί μελλοντικά διλήμματα ως προς την κατανομή των πόρων μεταξύ της άμυνας και άλλων δημοσιονομικών προτεραιοτήτων, όπως οι επενδύσεις για την κλιματική και την ψηφιακή μετάβαση, αλλά και οι κοινωνικές δαπάνες.
Macroeconomic and fiscal implications of structurally higher defence spending in the European Union, Sep. 2026 ECTI
Υπάρχουν ήδη ενδείξεις ότι κράτη μέλη με υψηλά επίπεδα δημόσιου χρέους είτε δεν έχουν ενεργοποιήσει καθόλου την εθνική ρήτρα διαφυγής (π.χ. η Ιταλία) είτε κάνουν περιορισμένη μόνο χρήση της ευελιξίας που αυτή παρέχει για τις αμυντικές δαπάνες (π.χ. η Πορτογαλία).
Μια εύλογη εξήγηση που δίνει ο οικονομολόγος και ένας εκ των συντακτών της έκθεσης, Φίλιπ Χαϊμπέργκερ, είναι ότι αναμένουν πως οποιοσδήποτε πρόσθετος δανεισμός κατά την περίοδο της εξαίρεσης θα αποδυναμώσει τη δημοσιονομική τους θέση και θα αυξήσει τις απαιτήσεις προσαρμογής μετά τη λήξη της ρήτρας.
Για τα κράτη μέλη που έχουν ενεργοποιήσει την εθνική ρήτρα διαφυγής ενώ υπάγονται σε Διαδικασία Υπερβολικού Ελλείμματος, όπως η Αυστρία, οι υψηλότερες αμυντικές δαπάνες ενδέχεται να καθυστερήσουν την έξοδό τους από τη διαδικασία, καθώς οι πρόσθετες δαπάνες εξακολουθούν να προσμετρώνται στο συνολικό δημοσιονομικό έλλειμμα, παρατείνοντας ενδεχομένως την περίοδο που απαιτείται για τη μείωσή του κάτω από το όριο του 3% του ΑΕΠ.
Όπως αναφέρει η έκθεση, σε χώρες με υψηλό δημόσιο χρέος, όπως η Ελλάδα και η Ισπανία, η απαίτηση της ανάλυσης βιωσιμότητας του χρέους (DSA) να διασφαλίζεται μια εύλογα πτωτική πορεία του χρέους αφήνει μικρότερα περιθώρια για μια τόσο παρατεταμένη αύξηση του λόγου δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ.
Επομένως, η παράταση της περιόδου δημοσιονομικής προσαρμογής μεταβάλλει ελάχιστα το διαρθρωτικό πρωτογενές ισοζύγιο (ΔΠΙ) που απαιτείται στο τέλος της περιόδου. Τα πρόσθετα χρόνια μειώνουν κυρίως τον ετήσιο ρυθμό με τον οποίο πρέπει να επιτευχθεί η απαιτούμενη δημοσιονομική θέση, αντί να μεταβάλλουν ουσιαστικά την ίδια τη θέση αυτή.
Οι επιστήμονες που συνέταξαν τη μελέτη για λογαριασμό του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έδειξαν πως όταν οι υψηλότερες στρατιωτικές δαπάνες δεν ενισχύουν το ΑΕΠ μακροπρόθεσμα, αλλά οδηγούν σε αύξηση του κόστους δανεισμού του Δημοσίου, μπορούν να επιδεινώσουν σημαντικά τη δυναμική του δημόσιου χρέους, ιδίως στις χώρες με υψηλό χρέος.
Η Ελλάδα διαθέτει περιορισμένη αμυντική βιομηχανική παραγωγή και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα οπλικά συστήματα. Ως εκ τούτου, σημαντικό μέρος των εξοπλιστικών δαπανών κατευθύνεται στο εξωτερικό, περιορίζοντας τα άμεσα οφέλη για την εγχώρια παραγωγή και το ελληνικό ΑΕΠ
Όπως αναφέρει ο Φίλιπ Χαϊμπέργκερ, οι πιέσεις προσαρμογής ενδέχεται να επικεντρωθούν ιδιαίτερα στις δαπάνες κοινωνικής προστασίας, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περίπου το 40% των συνολικών κρατικών δαπανών στην ΕΕ.
Η χρηματοδότηση υψηλότερων αμυντικών δαπανών μέσω (μεγάλων) περικοπών δαπανών όχι μόνο θα περιορίσει την οικονομική δραστηριότητα, αλλά θα αποδειχθεί και πολιτικά αμφιλεγόμενη, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο πολιτικής αστάθειας.
Η πρόσφατη επέκταση της εθνικής ρήτρας διαφυγής σε μέτρα που μειώνουν την εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα δημιουργεί περιθώρια στήριξης των επενδύσεων στην ενεργειακή ασφάλεια. Οι πράσινες δημόσιες επενδύσεις θα μπορούσαν να προκαλέσουν συγκριτικά ισχυρές θετικές επιδράσεις στην ανάπτυξη και να αυξήσουν την παραγωγικότητα. Μειώνοντας την εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, θα μπορούσαν επίσης να περιορίσουν την έκθεση σε μελλοντικές πληθωριστικές πιέσεις που προκύπτουν από απότομες μεταβολές των τιμών των ορυκτών καυσίμων.
Ιστορικά, οι περίοδοι επανεξοπλισμού έχουν συχνά χρηματοδοτηθεί μέσω ενός συνδυασμού υψηλότερης φορολογίας και αυξημένων δημοσιονομικών ελλειμμάτων, με τα φορολογικά έσοδα και τους φορολογικούς συντελεστές να παραμένουν συχνά σε υψηλά επίπεδα για πολλά χρόνια.
Αυτό υποδηλώνει ότι, εάν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιδιώξουν να ενσωματώσουν στους προϋπολογισμούς τους διαρθρωτικά υψηλότερες αμυντικές δαπάνες, διατηρώντας παράλληλα άλλες σημαντικές δημοσιονομικές προτεραιότητες, όπως η εκπαίδευση, η υγεία, η δράση για το κλίμα και η κοινωνική προστασία, οι διαρκείς αυξήσεις της φορολογίας είναι πιθανό να αποτελέσουν μέρος της δημοσιονομικής τους αντίδρασης.
Η διασφάλιση ότι οι οικονομικά ευκατάστατες ομάδες θα επωμιστούν μεγαλύτερο μερίδιο της πρόσθετης φορολογικής επιβάρυνσης μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό των αρνητικών οικονομικών επιπτώσεων, καταλήγει ο Χαϊμπέργκερ.
Πηγή: in.gr
