Η φωτογραφία φωτίζει αόρατες πλευρές της κοινωνίας
Η οπτική κοινωνιολογία, τα αόρατα νοσήματα, η σχέση των γυναικών με το σώμα τους, η εμπειρία της πανδημίας και το επόμενο project
Συνέντευξη στη Λόλα Γάτσιου από την «Πολιτεία Θεσσαλών» Κυριακή 11 Οκτωβρίου 2026
Η εικαστικός Σύλβια Κουβέλη μιλώντας στην “Πολιτεία Θεσσαλών” εξηγεί πως η φωτογραφία δεν είναι απλώς ένας τρόπος καταγραφής της πραγματικότητας. Είναι ένα εργαλείο έρευνας, επικοινωνίας και ανάδειξης ιστοριών που συχνά παραμένουν αόρατες. Η ενασχόλησή της με την οπτική κοινωνιολογία άλλαξε σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τα φωτογραφικά της projects, δίνοντάς της ένα διαφορετικό θεωρητικό υπόβαθρο και μεγαλύτερη επίγνωση για το τι σημαίνει να φωτογραφίζεις ανθρώπους, κοινότητες και ευαίσθητες κοινωνικές συνθήκες.
Έχει δουλέψει πάνω σε ζητήματα που αφορούν τα αόρατα νοσήματα και την εμπειρία των γυναικών, την εικόνα και αποδοχή του γυναικείου σώματος, ενώ μέσα από το project «Holding Patterns» κατέγραψε την εμπειρία 22 γυναικών από διαφορετικά σημεία του κόσμου κατά τη διάρκεια του lockdown. Παράλληλα, χρησιμοποιεί φωτογραφία, βίντεο και ήχο, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε ιστορίας.
Όλο τον μήνα Οκτώβριο στο Γαλλικό Ινστιτούτο Λάρισας φιλοξενείται η έκθεσή της bOObs (art for awareness), καθώς ο μήνας αυτός είναι αφιερωμένος στην ευαισθητοποίηση κι ενημέρωση για τον καρκίνο του μαστού.
Κυρία Κουβέλη, έχετε σπουδάσει οπτική κοινωνιολογία. Πώς επηρεάζει αυτή η σπουδή τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζετε ένα φωτογραφικό θέμα;
Είναι στον πυρήνα της δουλειάς μου. Είχα ξεκινήσει με τη φωτογραφία ντοκουμέντο, δηλαδή με τη φωτογραφία που καταγράφει κάποιες καταστάσεις, πιο κοντά στη δημοσιογραφική αποτύπωση, αλλά δουλεύοντας σε βάθος χρόνου με ανθρώπους και κοινότητες.
Μέσα από την οπτική κοινωνιολογία μπόρεσα να φέρω ένα ακαδημαϊκό και θεωρητικό υπόβαθρο σε αυτή τη δουλειά. Να συνδεθεί δηλαδή η φωτογραφία όχι μόνο με το τι βλέπουμε και πώς διαβάζουμε μια εικόνα, αλλά και με το γιατί έχει σημασία να υπάρχει αυτή η εικόνα. Τι σημαίνει να δείχνεις μια κοινότητα, ένα πρόβλημα, μια συνθήκη και, επίσης, τι σημαίνει να μπαίνεις εσύ, είτε είσαι μέσα σε αυτή την κοινότητα είτε είσαι εκτός, να φωτογραφίζεις και στη συνέχεια να παρουσιάζεις αυτό το υλικό.
Από τότε που έκανα τις σπουδές μου, ο τρόπος με τον οποίο κάνω φωτογραφικές δουλειές έχει αλλάξει πάρα πολύ σε επίπεδο συνειδητότητας. Είμαι πιο προσεκτική στο πώς προσεγγίζω ένα θέμα, αλλά και στο τι κάνω με αυτό στη συνέχεια.
Έχετε μεγαλώσει στο Τορόντο και πλέον ζείτε στην Αθήνα. Πώς έχει διαμορφώσει αυτή η πολυπολιτισμική διαδρομή το βλέμμα σας;
Οι μεγάλες πόλεις έχουν πολλά θετικά. Υπάρχει πρόσβαση σε δράσεις, ιδέες, διαφορετικούς ανθρώπους και διαφορετικές ομάδες. Αυτό σου δίνει τη δυνατότητα να μάθεις πράγματα έξω από το μονοπάτι που μπορεί να είχες ήδη χαράξει και να έρθεις σε επαφή με πολύ διαφορετικό κόσμο.
Το πρόβλημα όμως με τις μεγάλες πόλεις είναι ότι χάνεσαι. Μπορεί να έχεις πρόσβαση σε όλες αυτές τις δράσεις, τις ιδέες και τον κόσμο, αλλά δύσκολα συνδέεσαι πραγματικά.
Ενώ σε μια μικρότερη πόλη θεωρώ ότι υπάρχει ουσιαστική σύνδεση. Ο κόσμος συνδέεται μεταξύ του, γιατί δεν υπάρχει άλλη επιλογή. Αυτόν που θα δεις την Τετάρτη το βράδυ, θα τον δεις και το Σάββατο το πρωί. Οι σχέσεις διαμορφώνονται με έναν τρόπο που μπορεί να είναι αρμονικός ή όχι, αλλά είναι ουσιαστικός.
Από την άλλη, στις μικρότερες πόλεις δεν υπάρχει πάντα μεγάλη πρόσβαση σε διαφορετικές ιδέες και δράσεις. Η Λάρισα, βέβαια, έχει πλέον μεγάλη ποικιλία, είναι κάτι ενδιάμεσο.
Στο project «But You Don’t Look It» ασχοληθήκατε με τα αόρατα νοσήματα στις γυναίκες. Πόσο δύσκολο ήταν να οπτικοποιήσετε κάτι που κοινωνικά παραμένει σε μεγάλο βαθμό ταμπού;
Το «But You Don’t Look It» έχει να κάνει με τα φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου. Έκανα την έρευνα χρησιμοποιώντας διαφορετικές οπτικές μεθόδους και ήταν μια έρευνα αποκλειστικά με γυναίκες. Δούλεψα μαζί τους τόσο με τη φωτογραφία όσο και με κάποιες κατασκευές και σε ομάδες συζήτησης.
Το αποτέλεσμα ήταν μια εγκατάσταση. Έχτισα μια τουαλέτα. Μπαίνεις μέσα, κλείνεις την πόρτα, κάθεσαι και στους τοίχους διαβάζεις, με διαφορετικές γραφές, τις απαντήσεις των γυναικών. Αφορούσαν κοινές εμπειρίες, όπως ο αποκλεισμός, ο φόβος και άλλα συναισθήματα.
Ένα ακόμη project σας αφορά τον καρκίνο του μαστού και την πρόληψη. Πιστεύετε ότι η φωτογραφία μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά ή απελευθερωτικά για τις γυναίκες που συμμετέχουν;
Σίγουρα απελευθερωτικά. Μου το έχουν πει οι ίδιες οι γυναίκες που έχουν φωτογραφηθεί, είτε έχουν νοσήσει είτε όχι. Το «BOOBS» έχει να κάνει γενικότερα με την εμπειρία του στήθους. Δεν είναι απαραίτητη προϋπόθεση να έχεις διαγνωστεί με καρκίνο του μαστού ή να έχεις περάσει κάτι αντίστοιχο, γιατί όλες μας λίγο-πολύ έχουμε μια ιστορία στήθους.
Είτε αυτή αφορά την εφηβεία, είτε τη μη αποδοχή, επειδή κρίνουμε πάρα πολύ αυστηρά το στήθος μας και κυνηγάμε το «τέλειο» που νομίζουμε ότι υπάρχει, είτε αφορά τη μητρότητα ή οτιδήποτε άλλο.
Πολλές φορές οι γυναίκες που έρχονται στο στούντιό μου το κάνουν και γι’ αυτό. Για να κάνουν ένα βήμα, να ξεπεράσουν αυτή την ιστορία και να αποδεχτούν το σώμα τους. Σαν ένα μικρό δώρο για το σώμα τους.
Θα λέγατε ότι λειτουργεί και θεραπευτικά;
Δεν ξέρω αν λειτουργεί θεραπευτικά. Στιγμιαία ίσως, αλλά για να λειτουργήσει θεραπευτικά η φωτογραφία νομίζω ότι χρειάζεται δουλειά σε βάθος χρόνου και κάτι πιο στοχευμένο.
Η αλήθεια είναι, όμως, ότι επειδή πλέον τρέχω αυτό το project εδώ και εννέα χρόνια, έχουν υπάρξει γυναίκες που έχω φωτογραφίσει ξανά και ξανά, καθώς περνούν από διαφορετικά στάδια της ζωής τους σε σχέση με το στήθος τους.
Έχω φωτογραφίσει κάποιες φίλες μου το 2017, που στη συνέχεια έγιναν μητέρες και τις φωτογράφισα ξανά, τις φωτογράφισα να θηλάζουν τα μωρά τους και πλέον, σε κάποιες περιπτώσεις, μετά από μια παρακέντηση, με ένα σημάδι στον μαστό.
Είναι, κατά κάποιον τρόπο, τα στάδια της ζωής μέσα από την ιστορία του στήθους. Δεν ξέρω αν αυτό έχει κάποια θεραπευτική ιδιότητα. Μένει να το δούμε στο μέλλον.
Υπήρξαν γυναίκες που σας προσέγγισαν οι ίδιες για να φωτογραφηθούν;
Πλέον είναι περισσότερες. Είχα ξεκινήσει με τον κύκλο μου, με κορίτσια που γνώριζα. Τους έλεγα ότι ξεκινάω ένα φωτογραφικό project και αν θέλουν μπορούν να συμμετέχουν.
Στη συνέχεια ξεκίνησα και από το Instagram, αλλά για μένα το βασικό μέσο είναι οι εκθέσεις σε φυσικούς χώρους. Πολλές γυναίκες μου έστειλαν μηνύματα ότι θέλουν να συμμετέχουν και να φωτογραφηθούν. Ειδικά στην αρχή, μου είχε κάνει τρομερή εντύπωση ότι πολλές γυναίκες που είχαν νοσήσει και είχαν χειρουργηθεί ήθελαν να φωτογραφηθούν, ώστε μέσα από τη διαδικασία της φωτογράφησης να επανακτήσουν το σώμα τους και να το κάνουν ξανά δικό τους.
Όταν είχαν μπει στο χειρουργείο, δεν υπήρχαν εικόνες για το πώς θα είναι το στήθος τους μετά την επέμβαση. Έτσι, ήθελαν να υπάρχουν αυτές οι φωτογραφίες και για τις επόμενες γυναίκες. Ήταν σημαντικό να υπάρχει μια καταγραφή της διαφορετικότητας του στήθους και μετά το χειρουργείο.
Στο «Holding Patterns» καταγράψατε 22 γυναίκες κατά τη διάρκεια του lockdown. Τι σας έδειξε αυτό το παγκόσμιο οπτικό ημερολόγιο για τη γυναικεία ανθεκτικότητα και την απομόνωση;
Ήταν πάρα πολύ ενδιαφέρον, γιατί ήμασταν όλες σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου. Είχαμε όμως την κοινή εμπειρία του COVID που μας ένωνε. Είχαμε τις ίδιες ανασφάλειες, τους ίδιους φόβους και τον εγκλεισμό, αν και σε κάποιες περιπτώσεις ήταν πιο αυστηρός από ό,τι σε άλλες.
Παράλληλα, είχαμε την κοινή ανάγκη να κάνουμε συνέχεια κάτι. Σε καμία περίπτωση δεν υπήρχε η λογική «τώρα θα κάτσω και δεν έχω τίποτα να κάνω». Σε όλες τις περιπτώσεις καταπιαστήκαμε με κάτι, είτε με πράγματα που είχαμε αφήσει στο παρελθόν είτε με κάτι καινούργιο.
Και ήταν όλα κάπως δημιουργικά. Είτε είχαν να κάνουν με τη γραφή είτε με τη μαγειρική, είτε με τη φωτογραφία. Κάποιες από τις γυναίκες φωτογράφιζαν για πρώτη φορά. Τους είχα κάνει μια μικρή εκπαίδευση για το πώς να φωτογραφίζουν το φως, τις αναλογίες κ.λπ. Κάποιες το κράτησαν και συνέχισαν να ασχολούνται με τη φωτογραφία.
Και ήταν κάπως λυτρωτικό να ξέρουμε ότι δεν είμαστε μόνες μας. Ότι σε όλο τον κόσμο συνέβαινε αυτό εκείνη τη στιγμή. Οι συναντήσεις που κάναμε online βοηθούσαν να βλέπουμε ότι αυτός ο μικρόκοσμος που ήταν το σπίτι μας δεν ήταν όλος ο κόσμος. Ήταν ένα τεράστιο πράγμα που συνέβαινε παντού.
Χρησιμοποιείτε πολλά διαφορετικά μέσα – φωτογραφία, βίντεο, sound walks. Πώς επιλέγετε κάθε φορά ποιο μέσο ταιριάζει στην ιστορία που θέλετε να αφηγηθείτε;
Η ιστορία διαλέγει το μέσο. Εμένα συνήθως το default μου είναι κάποιο οπτικό μέσο. Θα πάω αυτόματα στη φωτογραφία ή στο βίντεο. Αλλά σε κάποιες περιπτώσεις χρειάζεται κάτι άλλο.
Στο πλαίσιο της έκθεσης boobs στο Γαλλικό Ινστιτούτο, που φιλοξενείται όλο τον Οκτώβριο, παρουσιάζω ένα οπτικοακουστικό έργο, ένα βίντεο με ήχο. Αυτό ξεκίνησε από τον ήχο. Είναι μια σειρά εμπειριών γυναικών που αφηγούνται ιστορίες για το στήθος τους. Η μία ιστορία δένεται με την επόμενη και είναι μικρά αποσπάσματα από αυτά που περιγράφουν.
Όταν το ακούς, συνειδητοποιείς ότι πρόκειται για μια εμπειρία που σε πάει από τον καρκίνο στη μητρότητα, στην εφηβική ηλικία, στο πώς αποδέχεσαι το στήθος σου και στο πώς θέλεις να είναι μετά.
Η εικόνα λειτουργεί συμπληρωματικά, αλλά είναι το ηχητικό στοιχείο που υπηρετεί την ιστορία. Οπότε η ίδια η δουλειά με οδηγεί στο μέσο που χρειάζεται.
Ποιο είναι το επόμενο, αόρατο ή παραμελημένο κοινωνικό ζήτημα με το οποίο θα θέλατε να καταπιαστείτε μέσα από τον φακό σας;
Συνέχεια κοιτάω γύρω μου και λέω «αυτό θα είναι το επόμενο project». Και μετά ακούω τη φωνή μιας φίλης μου που λέει «Σύλβια, ήδη κάνεις πάρα πολλά projects».
Νομίζω, όμως, ότι το επόμενο θα έχει και πάλι να κάνει με μια πτυχή του «BOOBS». Θα αφορά το στήθος και μια συγκεκριμένη κοινότητα.
Θα ασχοληθώ περισσότερο με τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα και την εμπειρία του στήθους τους, αλλά και με το πώς είναι η εμπειρία τους σε σχέση με τη φροντίδα του μαστού και σε υγειονομικό επίπεδο, δηλαδή σε σχέση με το σύστημα υγείας.
