Μετά την εκλογική επιτυχία του κόμματος «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD) στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ, η συζήτηση γύρω από την άνοδο της γερμανικής ακροδεξιάς έχει επανέλθει δυναμικά στο προσκήνιο. Ανάμεσα στις ανησυχίες που έχουν εκφραστεί στη Γερμανία αλλά και διεθνώς βρίσκονται και οι πρόσφατες τοποθετήσεις στελεχών του κόμματος υπέρ πολιτικών «επαναμετανάστευσης».
Το AfD παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με τμήματα της σύγχρονης αμερικανικής ακροδεξιάς και έχει υιοθετήσει ρητορικές που συναντώνται και στο πολιτικό περιβάλλον γύρω από τον Ντόναλντ Τραμπ.
Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική διαφορά στον τρόπο με τον οποίο τα ακροδεξιά μηνύματα εμφανίζονται δημόσια. Στη Γερμανία, η νομοθεσία απαγορεύει ρητά τη δημόσια επίδειξη συγκεκριμένων ναζιστικών και εξτρεμιστικών συμβόλων. Αυτοί οι περιορισμοί έχουν οδηγήσει τμήματα της ακροδεξιάς σε μια διαρκή αναζήτηση νέων τρόπων επικοινωνίας, σύμφωνα με ένα άρθρο του The Conversation.
Όταν τα παραδοσιακά σύμβολα δεν μπορούν να εμφανιστούν ανοιχτά, η πολιτική ταυτότητα μπορεί να μεταφερθεί σε πιο δυσδιάκριτες μορφές: σε ρούνους, εικόνες από τη σκανδιναβική μυθολογία, ρούχα, εμπορικά σήματα, αριθμούς και, τα τελευταία χρόνια, emoji.
Κρυμμένα σε κοινή θέα
Η χρήση συμβόλων από τη νορβηγική παράδοση παρουσιάζει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: το ίδιο σύμβολο μπορεί να έχει εντελώς διαφορετικές σημασίες.
Οι ρούνοι και η εικονογραφία των Βίκινγκ χρησιμοποιούνται από ανθρώπους με ενδιαφέρον για την ιστορία, τον πολιτισμό ή τον παγανισμό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι συνδέονται με την ακροδεξιά. Το ερευνητικό πρόγραμμα NorseMap του University College Cork καταγράφει αυτή την ποικιλία χρήσεων.
Ακριβώς αυτή η πολυσημία μπορεί, ωστόσο, να αξιοποιηθεί από εξτρεμιστικές ομάδες. Ένα σύμβολο που για τη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων είναι απλώς διακοσμητικό ή ιστορικό μπορεί, μέσα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον, να λειτουργήσει ως κώδικας αναγνώρισης μεταξύ ανθρώπων που γνωρίζουν τη συγκεκριμένη συμβολική γλώσσα.
Με αυτόν τον τρόπο, το μήνυμα παραμένει δυσδιάκριτο για τους περισσότερους, ενώ γίνεται αντιληπτό από όσους διαθέτουν την απαραίτητη «εσωτερική γνώση».
Οι αριθμοί, σύμβολα και memes ως πολιτικοί κώδικες
Όλες αυτές οι πρακτικές συνδέονται με αυτό που στα αγγλικά αποκαλείται dog whistle — έναν «κωδικοποιημένο πολιτικό υπαινιγμό» ή, πιο κυριολεκτικά, ένα «σφύριγμα για σκύλους». Με λίγα λόγια, ένας ήχος που προορίζεται για συγκεκριμένα αυτιά.
Ο όρος περιγράφει ένα μήνυμα που μοιάζει ουδέτερο ή αμφίσημο στο ευρύ κοινό, αλλά μεταφέρει ένα συγκεκριμένο πολιτικό ή ιδεολογικό νόημα σε μια ομάδα που γνωρίζει τον κώδικα.
Η ιδιαιτερότητα του dog whistle είναι ακριβώς αυτή η διπλή ανάγνωση: το ίδιο σύμβολο, η ίδια λέξη, ένας αριθμός, ένα meme ή ακόμη και ένα ρούχο μπορεί να φαίνεται απολύτως αθώο σε κάποιον που δεν γνωρίζει τον σχετικό κώδικα, ενώ για ένα συγκεκριμένο πολιτικό ή ιδεολογικό κοινό να λειτουργεί ως σήμα αναγνώρισης και ταύτισης.
Ο όρος χρησιμοποιείται ευρύτερα στην πολιτική επικοινωνία και δεν αφορά αποκλειστικά την ακροδεξιά. Στην περίπτωση, όμως, των εξτρεμιστικών χώρων, η κωδικοποιημένη επικοινωνία μπορεί να επιτρέπει την ταυτόχρονη επίτευξη δύο στόχων: την αναγνώριση μεταξύ των μυημένων και την αποφυγή ενός άμεσα αναγνωρίσιμου δημόσιου μηνύματος.
Ένα κλασικό παράδειγμα στον κόσμο των ψηφιακών μέσων είναι ο Pepe the Frog. Ένα αρχικά αθώο διαδικτυακό καρτούν και meme χρησιμοποιήθηκε από τμήματα της ακροδεξιάς ως φορέας ρατσιστικών και λευκο-υπερεθνικιστικών μηνυμάτων, ακριβώς επειδή μπορούσε να εμφανίζεται δημόσια χωρίς να είναι πάντοτε εύκολο να αποδειχθεί η πολιτική του σημασία.
Η κωδικοποίηση δεν περιορίζεται στα σύμβολα και τις εικόνες. Στους κύκλους της γερμανικής ακροδεξιάς έχουν χρησιμοποιηθεί και αριθμητικοί συνδυασμοί με συγκεκριμένες σημασίες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το 444. Το «4» είναι το τέταρτο γράμμα του γερμανικού αλφαβήτου, το D, και ο συνδυασμός χρησιμοποιείται ως κωδικός για το σύνθημα «Deutschland den Deutschen», δηλαδή «Η Γερμανία για τους Γερμανούς».
Ακόμη πιο γνωστός είναι ο συνδυασμός 1488. Το «14» παραπέμπει στο λεγόμενο σύνθημα των «14 λέξεων», ενώ το «88» χρησιμοποιείται ως κωδικός για το «Heil Hitler», καθώς το H είναι το όγδοο γράμμα του λατινικού αλφαβήτου.
Ανάλογη λειτουργία έχουν και δύο emoji με κεραυνούς, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως υποκατάστατο των ρούνων των SS.
Όπως συμβαίνει με όλους αυτούς τους κώδικες, η σημασία τους δεν προκύπτει από το ίδιο το σύμβολο, αλλά από το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιείται.
Στις υποκουλτούρες των σκίνχεντ, οι μαύρες μπότες που φοριούνται με λευκά κορδόνια έχουν χρησιμοποιηθεί ιστορικά ως σύμβολο της λευκής υπεροχής ή της λευκής δύναμης
Η πολιτική ταυτότητα περνά στη μόδα
Η ίδια λογική έχει μεταφερθεί και στην ένδυση. Αν και ορισμένες νεοναζιστικές ομάδες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν την παραδοσιακή αισθητική, με στρατιωτικές μπότες με λευκά κορδόνια και εμφανή σύμβολα, ένα σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης ακροδεξιάς προτιμά πλέον πιο διακριτικές επιλογές. Η μόδα μπορεί έτσι να λειτουργήσει ως τρόπος πολιτικής αναγνώρισης χωρίς να γίνεται άμεσα αντιληπτή από το ευρύτερο κοινό.
Η γερμανική μάρκα Thor Steinar αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Χρησιμοποιεί ρουνικά στοιχεία στο λογότυπό της και έχει κυκλοφορήσει ρούχα με αναφορές στους Βίκινγκ και σχέδια που έχουν συνδεθεί με τη νεοναζιστική αισθητική. Η χρήση της έχει απαγορευτεί σε γερμανικούς κοινοβουλευτικούς και ορισμένους αθλητικούς χώρους, ενώ η ίδια η εταιρεία έχει αρνηθεί επανειλημμένα οποιαδήποτε σχέση με την ακροδεξιά.
Παρόμοια περίπτωση αποτελεί η Erik and Sons, η οποία χρησιμοποιεί ρουνικό λογότυπο, αυτοπαρουσιάζεται ως «μάρκα των Βίκινγκ» και χρησιμοποιεί μεταξύ άλλων το μαύρο, το κόκκινο και το λευκό. Η γερμανική υπηρεσία εσωτερικών πληροφοριών έχει καταγράψει τη μάρκα ως μέρος της ακροδεξιάς σκηνής, ενώ κατάστημα που διέθετε τα προϊόντα της στο Βερολίνο αντιμετώπισε προβλήματα λόγω των εξτρεμιστικών συνειρμών που είχαν δημιουργηθεί γύρω από αυτήν.
Ζώνη «Thor Steinar» σε πορεία νεοναζιστών. Kai Schwerdt μέσω Flickr, CC BY-NC-SA
Όταν μια μάρκα «καταλαμβάνεται»
Ωστόσο, δεν πρόκειται πάντα για εταιρείες που επιλέγουν οι ίδιες μια συγκεκριμένη πολιτική ταυτότητα. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες μια ακροδεξιά ομάδα «υιοθετεί» ένα προϊόν ή ένα εμπορικό σήμα και του προσδίδει ένα νέο, πολιτικά φορτισμένο νόημα.
Τα αθλητικά παπούτσια New Balance είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Το χαρακτηριστικό γράμμα «N» χρησιμοποιήθηκε σε ορισμένους ακροδεξιούς κύκλους ως κωδικός αναγνώρισης, χωρίς η εταιρεία να έχει δηλώσει σχέση με αυτές τις ομάδες. Αντίθετα, έχει απορρίψει δημόσια τη μισαλλοδοξία και το μίσος.
Ανάλογη περίπτωση είναι η βρετανική Lonsdale. Σε συγκεκριμένες περιστάσεις, όταν το λογότυπο καλύπτεται με τρόπο ώστε να φαίνονται μόνο ορισμένα γράμματα, δημιουργείται ένας συνειρμός με τα αρχικά του NSDAP, του ναζιστικού κόμματος της Γερμανίας. Η εταιρεία έχει αρνηθεί τη σύνδεση με την ακροδεξιά και έχει πραγματοποιήσει καμπάνιες κατά του ρατσισμού, ενώ έχει στηρίξει οργανώσεις που υπερασπίζονται μεταξύ άλλων την LGBTQ+ κοινότητα και τους μετανάστες.
Ρούχα της μάρκας «Lonsdale». Η εταιρεία έχει αποστασιοποιηθεί από την ακροδεξιά σκηνή.
Η περίπτωση της North Face δείχνει ακόμη πιο καθαρά το πρόβλημα. Ένα απολύτως mainstream brand, που φοριέται από εκατομμύρια ανθρώπους, έχει χρησιμοποιηθεί σε συγκεκριμένα ακροδεξιά περιβάλλοντα ως μέρος μιας αισθητικής που συνδέεται με τον «βορρά» και τη λευκότητα.
Η ευρεία διάδοση της μάρκας, ωστόσο, σημαίνει ότι η συντριπτική πλειονότητα όσων τη φορούν δεν συμμερίζονται ούτε γνωρίζουν αυτούς τους συνειρμούς. Η ίδια η εταιρεία έχει λάβει δημόσια θέση κατά της ρατσιστικής ρητορικής.
Το μαύρο-κίτρινο polo του Ηλία Κασιδιάρη
Η χρήση συμβόλων, κωδικών και στοιχείων της καθημερινής εμφάνισης ως μέσων πολιτικής αναγνώρισης δεν αποτελεί, όμως, αποκλειστικά γερμανικό ή αμερικανικό φαινόμενο.
Η ίδια πρακτική μπορεί να εντοπιστεί και στην ελληνική πραγματικότητα, όπου η ακροδεξιά έχει κατά καιρούς αξιοποιήσει όχι μόνο το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και την ενδυμασία, την εικόνα και τη δημόσια παρουσία ως τρόπους επικοινωνίας με το κοινό της.
Ένα πρόσφατο παράδειγμα είναι η στιλιστική επιλογή του Ηλία Κασιδιάρη κατά την αποφυλάκισή του.
Στις 15 Σεπτεμβρίου εμφανίστηκε φορώντας ένα μαύρο polo της Fred Perry με τις δύο χαρακτηριστικές κίτρινες ρίγες.
Ο Ηλίας Κασιδιάρης κατά την αποφυλάκισή του από τις φυλακές Δομοκού / Φωτογραφία:EUROKINISSI
Η επιλογή απέκτησε ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή το ίδιο σχέδιο έχει συνδεθεί τα προηγούμενα χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες με τους Proud Boys, μια ακροδεξιά οργάνωση που απέκτησε διεθνή δημοσιότητα και λόγω της συμμετοχής μελών και ηγετικών στελεχών της στα γεγονότα της 6ης Ιανουαρίου 2021 στο Καπιτώλιο.
Η ιστορία του, όμως, είναι πολύ παλαιότερη. Τα polo της Fred Perry αποτελούν μέρος της βρετανικής νεανικής και μουσικής κουλτούρας από τη δεκαετία του 1960. Υιοθετήθηκαν από τους mods, τους hard mods και στη συνέχεια από τους πρώτους skinheads.
Η πρώιμη skinhead κουλτούρα, μάλιστα, είχε ισχυρές επιρροές από την τζαμαϊκανή μουσική, τη ska και τη rocksteady και δεν ήταν εξαρχής συνδεδεμένη με την ακροδεξιά.
Στην πορεία, τμήματα της skinhead σκηνής συνδέθηκαν με ρατσιστικές και ακροδεξιές οργανώσεις, με αποτέλεσμα ορισμένα ρούχα να αποκτήσουν νέους πολιτικούς συνειρμούς.
Το συγκεκριμένο μαύρο-κίτρινο σχέδιο, που παρουσιάστηκε σύμφωνα με τη Fred Perry στα τέλη της δεκαετίας του 1970, υιοθετήθηκε δεκαετίες αργότερα από μέλη των Proud Boys.
Η Fred Perry αντέδρασε στην ταύτιση του συγκεκριμένου σχεδίου με τους Proud Boys, δηλώνοντας ότι δεν υποστηρίζει ούτε συνδέεται με την οργάνωση. Η εταιρεία είχε ήδη σταματήσει από το 2019 να διαθέτει το συγκεκριμένο polo στις Ηνωμένες Πολιτείες και το 2020 ανακοίνωσε ότι δεν θα το επανέφερε στην αγορά των ΗΠΑ και του Καναδά έως ότου θεωρούσε ότι είχε τερματιστεί η συγκεκριμένη σύνδεση.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο στην ανάγνωση της σύγχρονης ακροδεξιάς συμβολικής και των «dog whistles».
Η γνώση του πλαισίου είναι απαραίτητη, αλλά εξίσου απαραίτητη είναι η αποφυγή αυθαίρετων συμπερασμάτων. Το ίδιο σύμβολο μπορεί να αποτελεί ιστορική αναφορά, προσωπική επιλογή, μόδα ή πολιτικό κώδικα.
Η σημασία του δεν βρίσκεται μόνο στο αντικείμενο, αλλά στον τρόπο, στον χώρο και στο περιβάλλον μέσα στο οποίο χρησιμοποιείται.
Πηγή: in.gr
