Το διαχρονικό πρόβλημα της υποχρηματοδότησης της επιστημονικής έρευνας στην Ελλάδα έθεσαν ενώπιον της διοίκησης του Ελληνικού Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) οι σύλλογοι Διδασκόντων Ερευνητικού Προσωπικού (ΔΕΠ) από πέντε πανεπιστημιακές σχολές: το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ), τη Φιλοσοφική και τη Σχολή Θετικών Επιστημών του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου.
Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε μετά από αίτημα των συλλόγων ΔΕΠ, ενώ κλήθηκε και η εκτελεστική γραμματεία της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Διδακτικού Ερευνητικού Προσωπικού (ΠΟΣΔΕΠ). Αν κρίνουμε από όσα ανακοίνωσαν οι πέντε σύλλογοι μετά τη συνάντηση με το ΕΛΙΔΕΚ, το τοπίο παραμένει θολό, η χρηματοδότηση νέων ερευνητικών προγραμμάτων παραμένει στον «πάγο», ενώ πέπλο αβεβαιότητας τυλίγει και την ίδια την ύπαρξη του ιδρύματος.
Οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και ερευνητές έθεσαν ένα βασικό ερώτημα, στο οποίο όμως δεν πήραν σαφή απάντηση: Πότε θα γίνουν επιτέλους προκηρύξεις για νέα ερευνητικά έργα, οι οποίες έχουν «παγώσει» εδώ και περίπου τρία χρόνια. Ως αποτέλεσμα οι ερευνητικές ομάδες των δημόσιων πανεπιστημίων βρίσκονται σε μόνιμη αβεβαιότητα, χωρίς προοπτική χρηματοδότησης. Η απλήρωτη εργασία, η παράλληλη απασχόληση ή η φυγή στο εξωτερικό είναι οι μόνες εναλλακτικές που έχουν οι περισσότεροι νέοι ερευνητές. Όσο για τη δυνατότητα χρηματοδότησης μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων, όπως το Horizon, οι πιθανότητες επιτυχίες είναι ελάχιστες και ο ανταγωνισμός τεράστιος και άνισος.
Άνυδρο τοπίο
Όπως ανακοίνωσαν οι πέντε σύλλογοι, δεν υπήρξε καμία δέσμευση εκ μέρους του ΕΛΙΔΕΚ για τη χρηματοδότηση μελών ΔΕΠ και μεταδιδακτόρων. Η διοίκηση του ιδρύματος δεν ήταν σε θέση να τους ανακοινώσει κανένα χρονοδιάγραμμα προκήρυξης χρηματοδοτικών έργων παρά μόνο να τους συστήσει υπομονή. Όμως για τους περισσότερους η υπομονή έχει εξαντληθεί. Η πιο πρόσφατη (4η) προκήρυξη ερευνητικών έργων για μέλη ΔΕΠ και ερευνητές δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2023, ενώ η αντίστοιχη διαδικασία για μεταδιδάκτορες έκλεισε τον Ιούνιο του 2024. Από τότε δεν έχει ακολουθήσει καμία νέα προκήρυξη.
Ξύνοντας τον πάτο του βαρελιού
Η μόνη προκήρυξη για την οποία δεσμεύτηκε το ΕΛΙΔΕΚ αφορά αποκλειστικά υποψήφιους διδάκτορες και πρόκειται να ανακοινωθεί εντός του 2026. Τα χρήματα, ύψους 6,9 εκατ. ευρώ δεν προέρχονται από νέα χρηματοδότηση, αλλά είναι ότι μπόρεσαν να μαζέψουν «ξύνοντας τον πάτο βαρελιού», από αδιάθετους πόρους προγραμμάτων παλαιότερων ετών. Πράγματι, στα μέσα Οκτωβρίου δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ η έγκριση διάθεσης του παραπάνω ποσού, με απόφαση του υφυπουργού Ανάπτυξης Σταύρου Καλαφάτη, για υποτροφίες υποψηφίων διδακτόρων. Όπως αναφέρεται, με τη συγκεκριμένη απόφαση τροποποιούνται οι ετήσιοι προγραμματισμοί του ΕΛΙΔΕΚ για τα έτη 2017 ως 2020, για να κατευθυνθούν οι πόροι στις νέες δράσεις.
Η προκήρυξη θα είναι η 6η για υποψήφιους διδάκτορες και η πρώτη μετά από αρκετά χρόνια. Πόσες υποτροφίες θα χρηματοδοτηθούν δεν είναι ακόμη γνωστό, καθώς το ποσό εξαρτάται από το στάδιο στο οποίο βρίσκεται κάθε υποψήφιος.
«Βαδίζουμε απευθείας στον γκρεμό» – Διαμαρτυρία ερευνητών στο υπ. Ανάπτυξης, στο πλαίσιο πανελλαδικής απεργίας στην έρευνα, 10/6/26
«Ψίχουλα» για λίγους
«Αυτό το ποσό είναι ψίχουλα στην ουσία», λέει στο in η Μαρία Μενεγάκη, πρόεδρος του Συλλόγου Διδακτικού Ερευνητικού Προσωπικού του ΕΜΠ. Με βάση ένα μέσο κόστος περίπου 30.000 ευρώ ανά υποψήφιο διδάκτορα, υπολογίζει ότι το ποσό αντιστοιχεί σε περίπου 230 υποτροφίες. «Ίσως να καλύπτουν τους υποψήφιους διδάκτορες ενός μικρού ιδρύματος», σημειώνει, προσθέτοντας ότι «το τραγικότερο είναι ότι δεν υπάρχει κανένας προγραμματισμός για τη συνέχεια». Για τις ερευνητικές ομάδες ΔΕΠ και μεταδιδακτόρων, η κάνουλα της χρηματοδότησης παραμένει κλειστή. Οι σύλλογοι, όπως λέει, έφυγαν από τη συνάντηση «μόνο με αναπάντητα ερωτήματα, χωρίς να γνωρίζουμε ποιο θα είναι το μέλλον του Οργανισμού».
ΕΛΙΔΕΚ στην ομίχλη
Θολό είναι το τοπίο και για την επόμενη μέρα του EΛΙΔΕΚ. Κατά τους συλλόγους, η διοίκηση έχει λάβει μόνο προφορικές διαβεβαιώσεις για τη συνέχιση της λειτουργίας του, ενώ οι εκπρόσωποί του δεν συμμετέχουν στην επιτροπή για τη σύσταση του υπό ίδρυση Υπουργείου Έρευνας και Καινοτομίας, το οποίο έχει προαναγγείλει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης.
Σε επίπεδο ανακοινώσεων ωστόσο, η κυβέρνηση εμφανίζεται να έχει δεσμευτεί. Τον Ιούνιο ο υπουργός Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος, στο υπουργείο του οποίου υπάγεται η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας, ανακοίνωσε την επέκταση της δανειακής σύμβασης με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) για το ΕΛΙΔΕΚ, με πόρους που μαζί με την εθνική συμμετοχή «αγγίζουν τα 286 εκατ. ευρώ» έως το 2028. Τον Αύγουστο ανακοίνωσε την ένταξη της χρηματοδότησης του Ιδρύματος στο Τομεακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του υπουργείου για την περίοδο 2026-2030.
Στην πράξη, όμως, τα χρήματα δεν έχουν φτάσει. Σύμφωνα με πληροφορίες του in, στο ταμείο του ΕΛΙΔΕΚ βρίσκονται 14 εκατ. ευρώ από την πρώτη δόση της δεύτερης δανειακής σύμβασης, τα οποία δεν έχουν ακόμη προγραμματιστεί, καθώς αναμένεται το συνολικό ποσό που θα διαθέσει το υπουργείο. Η διαδικασία με το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους για την κατανομή των πόρων ανά έτος βρίσκεται σε εξέλιξη και η διοίκηση ελπίζει ότι θα ολοκληρωθεί έως το τέλος του χρόνου. Η ακαδημαϊκή κοινότητα δεν δείχνει πεπεισμένη, με μέλη ΔΕΠ να κάνουν λόγο για ένα Ίδρυμα που λειτουργεί υπό προθεσμία.
Κινητοποίηση του Σωματείου Εργαζομένων στην Έρευνα και την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση (ΣΕΡΕΤΕ), στο πλαίσιο της πανελλαδικής απεργίας 10/6 πηγή: facebook.com/labour.ereuna
Δάνεια αντί για τακτικό προϋπολογισμό
Ένα από τα στοιχεία που προκάλεσαν αίσθηση στη συνάντηση ήταν η διευκρίνιση ότι το ΕΛΙΔΕΚ, από την ίδρυσή του το 2016, ουδέποτε είχε τακτικό προϋπολογισμό με δημόσια χρηματοδότηση. Λειτούργησε με δανειακές συμβάσεις με την ΕΤΕπ, συνοδευόμενες από εθνική συμμετοχή μέσω του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων. Η ένταξη στον προγραμματισμό του υπουργείου Ανάπτυξης παρουσιάζεται ως η πρώτη φορά που το Ίδρυμα αποκτά σταθερότερη βάση χρηματοδότησης. Για τους συλλόγους, ωστόσο, μια δέσμευση που δεν έχει μεταφραστεί σε προκηρύξεις παραμένει δέσμευση στα χαρτιά.
Horizon: Ένας στους δέκα, στην καλύτερη περίπτωση
Το κενό στην εθνική χρηματοδότηση στρέφει τους ερευνητές στα ευρωπαϊκά προγράμματα, όπου ο ανταγωνισμός είναι πανευρωπαϊκός. «Στην καλύτερη περίπτωση οι πιθανότητες επιτυχίας αν υποβάλεις μια πρόταση στο Horizon είναι 10% και τότε θεωρείται ότι έχεις ελπίδες. Συνήθως είναι πολύ χαμηλότερες», εξηγεί η κ. Μενεγάκη.
Τα εθνικά προγράμματα που τρέχουν, όπως το «Ερευνώ-Καινοτομώ» της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας, προβλέπουν από τη φύση τους πρωταγωνιστικό ρόλο για τις επιχειρήσεις, σε αντίθεση με το ΕΛΙΔΕΚ, που χρηματοδοτεί αμιγώς έρευνα.
Παράλληλα, η χρηματοδότηση της έρευνας στρέφεται όλο και περισσότερο στην άμυνα, σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Μόνο το Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ) ανακοίνωσε μέσα στο 2025 έργα έρευνας και ανάπτυξης ύψους 88,4 εκατ. ευρώ.
«Δεν υποστηρίζουμε τη χρηματοδότηση της αμυντικής έρευνας, ακόμη και των έργων διττής χρήσης», λέει η κ. Μενεγάκη. «Μας ενδιαφέρει πάρα πολύ η υποστήριξη της βασικής έρευνας και αντικειμένων που δεν είναι δημοφιλή για τη χρηματοδότηση, όπως αυτά των ανθρωπιστικών επιστημών».
Η έλλειψη σταθερών πόρων έχει και άλλο κόστος. Όπως εξηγεί, οι ερευνητές συχνά αναγκάζονται να αναζητούν πόρους «προκειμένου να μπορέσουν να επιβιώσουν και να συνεχίσουν την έρευνά τους», υποβάλλοντας προτάσεις ακόμη και σε αντικείμενα που δεν είναι του άμεσου ενδιαφέροντός τους.
Με τον μισό προϋπολογισμό του 2010 το ΕΜΠ
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην έρευνα. «Υπάρχει γενικότερη υποχρηματοδότηση που μας δημιουργεί τεράστια προβλήματα στη λειτουργία», λέει η πρόεδρος του ΣΔΕΠ ΕΜΠ. Τα στοιχεία που έχει συγκεντρώσει ο σύλλογος για το Πολυτεχνείο είναι ενδεικτικά. Το 2024, ενώ το ονομαστικό ΑΕΠ είχε ξεπεράσει τα προ κρίσης επίπεδα, ο τακτικός προϋπολογισμός του ιδρύματος για δαπάνες διοίκησης και λειτουργίας ήταν μειωμένος κατά περίπου 45% σε σχέση με το 2010, και αυτό σε ονομαστικούς όρους.
Το αποτέλεσμα είναι ορατό στα εργαστήρια. Λόγω της διαχρονικής υποχρηματοδότησης, σημειώνει η κ. Μενεγάκη, «υπάρχει σοβαρό πρόβλημα στα πανεπιστήμια αυτή τη στιγμή ως προς τις υποδομές και τον εξοπλισμό», με μέρος των πόρων που προορίζονται για έρευνα να καταλήγει στην ανανέωση και τη συντήρηση εξοπλισμού που θα έπρεπε να καλύπτεται από το ίδιο το ίδρυμα.
Ανοιχτό το ενδεχόμενο για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια
Ένα ακόμη ζήτημα που ανησυχεί τους συλλόγους αφορά τα μη κρατικά πανεπιστήμια (ΝΠΠΕ). Σύμφωνα με την ανακοίνωσή τους, στη συνάντηση δεν αποκλείστηκε η συμμετοχή τους στις προκηρύξεις του ΕΛΙΔΕΚ και η διεκδίκηση δημόσιων ερευνητικών πόρων βάσει του νέου νομοθετικού πλαισίου, με τη διοίκηση να δηλώνει απλώς αντίθετη σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Σύμφωνα με πληροφορίες του in το θέμα παραπέμπεται σε πολιτική απόφαση.
Οι σύλλογοι ζητούν σταθερή, επαρκή και τακτική δημόσια χρηματοδότηση της έρευνας και του ΕΛΙΔΕΚ, με εξασφαλισμένο προϋπολογισμό και προκηρύξεις με προβλέψιμο χρονοδιάγραμμα για όλες τις κατηγορίες ερευνητών. Ζητούν επίσης ειδική μέριμνα για τη βασική έρευνα, τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, τα περιφερειακά πανεπιστήμια και τις ερευνητικές υποδομές. Όπως σημειώνουν, θα συνεχίσουν τις συντονισμένες πρωτοβουλίες τους, καλώντας την πανεπιστημιακή κοινότητα να εντείνει τις διεκδικήσεις της.
Πηγή: in.gr
