Η «κατάρα» των στενών του Ορμούζ: Τι μπορεί να μάθει ο Τραμπ από τις αποικιοκρατίες του παρελθόντος

Τους τελευταίους μήνες, τα στενά του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ έχουν γίνει συνώνυμα των γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων.

Όποιος ελέγχει αυτούς τους στενούς δίαυλους ελέγχει τη ροή της θαλάσσιας κυκλοφορίας από την Αραβική Θάλασσα και την Ερυθρά Θάλασσα προς τον Ινδικό Ωκεανό – και, μαζί με αυτήν, ένα ζωτικής σημασίας τμήμα του παγκόσμιου εμπορίου.

Ωστόσο, οι συγκρούσεις για αυτά τα στενά είναι σχεδόν τόσο παλιές όσο και το ίδιο το σύγχρονο θαλάσσιο εμπόριο.

Ο πόλεμος μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν για αυτά τα στρατηγικά σημεία αποτελεί απλώς το πιο πρόσφατο κεφάλαιο σε μια ιστορία αιώνων, κατά την οποία εξωπεριφερειακές δυνάμεις προσπαθούσαν να επηρεάσουν ή να κυριαρχήσουν στη Δυτική Ασία (γνωστή και ως Μέση Ανατολή) μέσω της θάλασσας.

Η περίοδος της «Κινεζικής Ειρήνης»

Η Κίνα της δυναστείας των Μινγκ αποτελεί ένα από τα πρώτα παραδείγματα εξωπεριφερειακής δύναμης που προβάλλει την ισχύ της μέσω της ναυτικής δύναμης και της διπλωματίας, όπως γράφει ο ιστορικός Ιμπραήμ αλ-Μαράσι σε άρθρο του στο The Cinversation.

Το 1405, ο Κινέζος μουσουλμάνος ναύαρχος, εξερευνητής και διπλωμάτης Τζενγκ Χε ξεκίνησε την πρώτη από τις επτά αποστολές του στον Ινδικό Ωκεανό.

Προέρχεται από το Wubei Zhi (Πραγματεία για την Τεχνολογία των Όπλων), ένα έργο του 17ου αιώνα που περιλαμβάνει χάρτες βασισμένους σε υλικό που χρονολογείται από τα ταξίδια του Zheng He στις αρχές του 15ου αιώνα.

Διοικώντας στόλους με περισσότερα από 300 πλοία, έφτασε στην πόλη Ορμούζ γύρω στο 1414, και στη συνέχεια στο Άντεν της Υεμένης, περνώντας από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ προς την Ερυθρά Θάλασσα.

Αυτή η Pax Sinica δεν έλεγχε τα στενά. Αντ’ αυτού, καθιέρωσε μια ισχυρή εμπορική παρουσία βασισμένη σε επιδείξεις ναυτικής δύναμης, διπλωματικές αποστολές και επικερδείς ανταλλαγές δώρων.

Σε αντίθεση με τις μεταγενέστερες αποικιακές δυνάμεις, ο Ζενγκ Χε δεν ίδρυσε αποικίες στο Ορμούζ ή κατά μήκος της αραβικής ακτής. Αντ’ αυτού, εντάχθηκε στο υπάρχον εμπορικό σύστημα που είχαν καθιερώσει οι Άραβες, Πέρσες, Ινδοί και Ανατολικοαφρικανοί έμποροι της περιοχής.

Τα ταξίδια αυτά καταδεικνύουν επίσης τα όρια μιας υπερβολικά εκτεταμένης ναυτικής δύναμης. Μετά την τελευταία αποστολή του Ζενγκ Χε τη δεκαετία του 1430, οι μεταβαλλόμενες προτεραιότητες της δυναστείας Μινγκ έθεσαν τέλος στα ταξίδια. Το κράτος δεν ήταν διατεθειμένο να επενδύσει στο ναυτικό του και στη συντήρησή του.

Σήμερα, η Κίνα επικαλείται τα ταξίδια του Ζενγκ Χε για να προσδώσει ιστορική νομιμότητα στις σχέσεις Κίνας-Μέσης Ανατολής.

Ο ναύαρχος Ζενγκ Χε, περιτριγυρισμένος από τα «πλοία με τους θησαυρούς», έργο του Χονγκ Νιάν Ζανγκ, τέλη του 20ού αιώνα, από το περιοδικό National Geographic

Το Πεκίνο παρουσιάζει τις σύγχρονες επενδύσεις του σε υποδομές, ενέργεια και λιμάνια, όπως το Γκουαντάρ στο Πακιστάν, ως αναβίωση μιας αρχαίας και ειρηνικής σχέσης που χρονολογείται από τον προ-σύγχρονο Δρόμο του Μεταξιού.

Τον 16ο αιώνα, ωστόσο, η αύξηση της παγκόσμιας ναυτιλιακής κίνησης και η άφιξη των ευρωπαϊκών αποικιοκρατικών δυνάμεων θα σηματοδοτούσαν σύντομα μια στροφή προς πιο βίαιες και επιθετικές προσπάθειες ελέγχου των στενών.

Η ναυτική κυριαρχία της Πορτογαλίας

Οι Πορτογάλοι υπήρξαν πρωτοπόροι στον τομέα της ναυτικής ισχύος (και της αποικιοκρατίας), εισάγοντας μια πιο καταπιεστική μορφή θαλάσσιας δύναμης με τη χρήση βαρέων κανονιών σε πλοία ανοικτής θάλασσας.

Το 1513, ο Αφόνσο ντε Αλμπουκέρκε επιτέθηκε στο Άντεν σε μια προσπάθεια να ελέγξει την πρόσβαση στην Ερυθρά Θάλασσα. Δεν κατάφερε να καταλάβει την οχυρωμένη πόλη της ηπειρωτικής χώρας, η οποία περιβαλλόταν από απόκρημνο ορεινό έδαφος.

Όπως διαπίστωσαν οι ΗΠΑ αιώνες αργότερα, η ναυτική υπεροχή δεν μεταφράζονταν σε άμεση νίκη στην ξηρά.

Τα πορτογαλικά πολεμικά πλοία μπορούσαν να καταστρέφουν σκάφη και να βομβαρδίζουν ένα λιμάνι, αλλά ο έλεγχος των υδάτων έξω από ένα λιμάνι δεν ήταν το ίδιο με τον έλεγχο της ξηράς πίσω από αυτό.

Ωστόσο, το 1515, ο Αλμπουκέρκε κατάφερε να καταλάβει την πόλη του Ορμούζ, όπου επέβαλε το cartaz, μια άδεια επί πληρωμή που επέτρεπε στους εμπόρους να πλέουν μέσω του Κόλπου και του Ινδικού Ωκεανού.

Αυτή η ρύθμιση του εμπορίου είναι, στην ουσία, αυτό που προσπαθεί να κάνει σήμερα το τέλος διέλευσης του Ιράν.

Αυτή η περίοδος κυριαρχίας ήταν πιο βίαιη από την κινεζική προκάτοχό της, και το 1622, δυνάμεις της ιρανικής δυναστείας των Σαφαβιδών και πλοία της Αγγλικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών ένωσαν τις δυνάμεις τους για να εκδιώξουν τους Πορτογάλους από το Ορμούζ και να ανοίξουν το εμπόριο.

Οι Πέρσες του Ορμούζ, όπως απεικονίζονται από τους Πορτογάλους στον «Códice Casanatense»

Η βρετανική και ολλανδική κυριαρχία

Με την εκδίωξη της Πορτογαλίας, οι δυνάμεις των Οθωμανών, των Σαφαβιδών, των Ομάνων, των Ολλανδών και των Άγγλων ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο της περιοχής. Το σύστημα κυριαρχούνταν από ισχυρά ευρωπαϊκά πλοία, καθώς και από τοπικούς ηγέτες που έλεγχαν τόσο τα λιμάνια όσο και τα εμπορεύματα που διέρχονταν από αυτά.

Η Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών εισήλθε σε αυτά τα νερά το 1614. Με την υποστήριξη βαριά οπλισμένων πλοίων, εγκαταστάθηκε στο λιμάνι της Μόκα, στην Υεμένη.

Μετά την εκδίωξη της Πορτογαλίας, οι Ολλανδοί απέκτησαν εμπορικά προνόμια το 1623 και ανταγωνίζονταν τους Βρετανούς εμπόρους στο Μπαντάρ Αμπάς, τον κύριο εμπορικό σταθμό του Κόλπου απέναντι από το Ορμούζ.

Ενώ οι Βρετανοί ήταν διάσημοι για το εμπόριο του τσαγιού, οι Ολλανδοί κατέληξαν να κυριαρχήσουν στον τομέα του καφέ.

Παρότι προηγουμένως ο τομέας αυτός ανήκε σε εμπόρους με έδρα τη Μόκα (ή Μούχα) της Υεμένης, οι Ολλανδοί έσπασαν το μονοπώλιο στο εμπόριο καφέ, μεταφέροντας λαθραία φυτά καφέ Αράμπικα στο ινδονησιακό νησί της Ιάβας, όπου καλλιεργήθηκαν σε μαζική κλίμακα.

Έτσι, οι Ολλανδοί απέδειξαν ότι η ισορροπία της ναυτικής δύναμης μπορούσε να μετατοπιστεί μέσω του ελέγχου της παραγωγής και του εμπορίου, και όχι μέσω κανονιών και εξαναγκασμού.

Ένας ολλανδικός χάρτης της οχυρωμένης πόλης του Χορμούζ, που χρονολογείται από το 1617. Willem Blaeu/Wikimedia Commons

Ωστόσο, μόλις οι Βρετανοί κατέλαβαν το Άντεν το 1839, πήραν το πάνω χέρι. Υπέγραψαν συμφωνίες με γειτονικούς ηγέτες και φυλές στη Νότια Υεμένη, οι οποίες τους εξασφάλισαν τον de facto έλεγχο του Μπαλ αλ-Μαντάμπ στις απαρχές της βιομηχανικής εποχής.

Το Άντεν σύντομα μετατράπηκε σε ναυτικό σταθμό ανεφοδιασμού με άνθρακα και κέντρο επικοινωνιών, συνδεδεμένο με την Ινδία μέσω τηλεγραφικών καλωδίων.

Όταν το Κανάλι του Σουέζ άνοιξε το 1869, οι Βρετανοί κυριάρχησαν και σε αυτό το στρατηγικό σημείο, καθώς η Ερυθρά Θάλασσα προσέφερε τη συντομότερη θαλάσσια διαδρομή προς την αποικία της κορώνας τους στην Ινδία.

Η βρετανική ηγεμονία σύντομα άρχισε να στηρίζεται σε ατμοκίνητα πολεμικά πλοία και λιμάνια, καθώς και σε δάνεια και συνθήκες. Μεγάλο μέρος αυτού υποστηριζόταν από τοπικούς αντιπροσώπους κατά μήκος της ακτής, που εκτεινόταν από το Άντεν έως το Κουβέιτ.

Διδάγματα για τις ΗΠΑ σήμερα

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η ισορροπία δυνάμεων μετατοπίστηκε για άλλη μια φορά.

Οι ΗΠΑ αντικατέστησαν το Ηνωμένο Βασίλειο με βάσεις, ομάδες αεροπλανοφόρων και πωλήσεις όπλων σε αντάλλαγμα για το πετρέλαιο του Κόλπου.

Το 1980, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Τζίμι Κάρτερ δήλωσε ότι οποιαδήποτε σοβιετική απόπειρα να ελέγξει τον Κόλπο θα αντιμετωπιζόταν ως επίθεση κατά των αμερικανικών συμφερόντων και θα αντιμετωπιζόταν με στρατιωτική δύναμη.

Τώρα, 45 χρόνια αργότερα, ο Τραμπ έχει ουσιαστικά (αν και ίσως ακούσια) καταργήσει τη Δόγμα Κάρτερ.

Ενώ τα αμερικανικά πολεμικά πλοία βρίσκονται πλέον στο στενό του Ορμούζ για να προστατεύσουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας, ήταν ο πόλεμος του Φεβρουαρίου 2026 που ξεκίνησε ο Τραμπ που έθεσε σε κίνδυνο τη ναυτιλία εξ αρχής, καθώς ώθησε το Ιράν να διακόψει το εμπόριο του Κόλπου ως αντίποινα.

Το ιστορικό δίδαγμα είναι ότι, ενώ η εξωπεριφερειακή ναυτική ηγεμονία είναι εφικτή, είναι προσωρινή και εφήμερη, τόσο φευγαλέα όσο τα κύματα που τη μεταφέρουν.

Η Κίνα εγκατέλειψε τους στόλους της, η Πορτογαλία έχασε το Ορμούζ, οι Ολλανδοί επικεντρώθηκαν στην Ιάβα και η Βρετανία αποχώρησε από το Άντεν.

Η κυριαρχία μετατοπίστηκε όταν οι ηγεμονικές δυνάμεις επεκτάθηκαν υπερβολικά, οι τεχνολογίες άλλαξαν και οι τοπικές συμμαχίες αναδιαμορφώθηκαν.

Το Ιράν και οι Χούθι, οι οποίοι κατέλαβαν πρόσφατα τη Μόκα, δεν χρειάζονται στόλους αεροπλανοφόρων.

Αντ’ αυτού, οι πύραυλοί τους, οι νάρκες και τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη τους μετατρέπουν το κόστος της ναυτικής ασφάλισης σε όπλο.

Παρά την ναυτική της δύναμη, η Αμερική δεν μπορεί να εξαλείψει την τοπική πρωτοβουλία των κοινωνιών που περιβάλλουν το Ορμούζ και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.

Κάθε αυτοκρατορία πριν από αυτήν έχει διαπιστώσει ότι ο έλεγχος ενός στρατηγικού περάσματος δεν μεταφράζεται σε έλεγχο του πολιτικού κόσμου και της βούλησης που τον περιβάλλει.