Το στοίχημα της ΕΕ: Μπορεί μια απαγόρευση να προστατεύσει τα παιδιά από τα social media;

Η συζήτηση για την προστασία των παιδιών από τα social media έχει πλέον διευρυνθεί στον ευρωπαϊκό κόσμο.

Από την Αυστραλία, που επέβαλε ένα από τα αυστηρότερα ηλικιακά όρια παγκοσμίως, έως τη Γαλλία, την Ιρλανδία και την Ελλάδα, οι κυβερνήσεις αναζητούν τρόπους να περιορίσουν την πρόσβαση των ανηλίκων σε πλατφόρμες όπως το TikTok, το Instagram, το Facebook και το X.

Η βασική ιδέα μοιάζει απλή: αν τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να βλάψουν τα παιδιά, ας περιοριστεί η πρόσβαση των παιδιών σε αυτά.

Όμως πίσω από αυτή την απλή λογική κρύβεται ένα πολύ πιο σύνθετο ερώτημα: ποιος πρέπει τελικά να προσαρμοστεί — οι νέοι ή οι ίδιες οι πλατφόρμες;

Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη ισορροπία. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν πραγματικοί και τεκμηριωμένοι κίνδυνοι: διαδικτυακή παρενόχληση, εθιστικές πρακτικές σχεδιασμού, ακατάλληλο περιεχόμενο, προβλήματα ψυχικής υγείας και αλγοριθμικά συστήματα που έχουν σχεδιαστεί ώστε να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο στην οθόνη.

Από την άλλη, τα social media αποτελούν πλέον αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής, επικοινωνιακής και πληροφοριακής ζωής των νέων.

Μια γενιά που δεν μπορεί απλώς να «αποσυνδεθεί»

Η ψηφιακή πραγματικότητα των εφήβων δεν είναι προσωρινό φαινόμενο.

Στη Γαλλία, για παράδειγμα, το 96% των 12-17 ετών διαθέτει smartphone, σύμφωνα με το Ψηφιακό Βαρόμετρο του Credoc.

Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης καταλαμβάνουν σημαντικό μέρος της καθημερινής χρήσης του Διαδικτύου, ενώ για πολλούς νέους αποτελούν πλέον την κύρια πύλη προς την ενημέρωση, την επικοινωνία και την ψυχαγωγία.

Το ίδιο μοτίβο παρατηρείται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Το smartphone και τα social media δεν είναι απλώς εργαλεία που χρησιμοποιούν οι νέοι. Είναι μέρος του κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο μεγαλώνουν.

Αυτό έχει μια κρίσιμη συνέπεια: η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να περιορίζεται στην απομάκρυνσή τους από την τεχνολογία.

Οι νέοι θα ενηλικιωθούν σε έναν κόσμο όπου οι ψηφιακές πλατφόρμες, η τεχνητή νοημοσύνη και οι αλγόριθμοι θα διαδραματίζουν ακόμη μεγαλύτερο ρόλο. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα τους κρατήσουμε μακριά από τους κινδύνους, αλλά και πώς θα τους μάθουμε να τους αναγνωρίζουν και να τους αντιμετωπίζουν.

Τα κοινωνικά δίκτυα, άλλωστε, δεν είναι αποκλειστικά χώροι κινδύνου.

Μπορούν να αποτελέσουν πεδία άτυπης μάθησης, κοινωνικοποίησης, πολιτικής έκφρασης και αυτοεξερεύνησης.

Για ορισμένους εφήβους, μάλιστα, αποτελούν έναν από τους λίγους διαθέσιμους χώρους όπου μπορούν να εκφράσουν πλευρές της ταυτότητάς τους που δυσκολεύονται να συζητήσουν στο οικογενειακό ή σχολικό περιβάλλον.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο χρήστης

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της σημερινής ευρωπαϊκής πολιτικής.

Οι μεγάλες πλατφόρμες έχουν δημιουργήσει επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται στην προσέλκυση και διατήρηση της προσοχής. Αλγόριθμοι συστάσεων, ατελείωτη κύλιση, ειδοποιήσεις και εξατομικευμένο περιεχόμενο λειτουργούν ως μηχανισμοί που ενθαρρύνουν τη συνεχή παραμονή στην πλατφόρμα.

Όταν, λοιπόν, ένα παιδί περνά ώρες στο TikTok ή στο Instagram, είναι εύκολο να μετατοπιστεί όλη η συζήτηση στη «σωστή χρήση» από την πλευρά του παιδιού ή στην ευθύνη των γονέων.

Πολύ λιγότερο συχνά βρίσκεται στο επίκεντρο το ίδιο το επιχειρηματικό και τεχνολογικό μοντέλο που σχεδιάζει την εμπειρία του χρήστη.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο οι ευρωπαϊκές πολιτικές κινδυνεύουν να κάνουν ένα βήμα προς τη λάθος κατεύθυνση: να μεταφέρουν το βάρος της προστασίας από τις πλατφόρμες στους ίδιους τους νέους.

Γαλλία: το όριο των 15 ετών και τα όρια της απαγόρευσης

Η Γαλλία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης, σύμφωνα με άρθρο του The Conversation.

Τα τελευταία χρόνια υιοθέτησε μια σειρά μέτρων που περιλαμβάνουν τον περιορισμό της χρήσης smartphone στα σχολεία και την προσπάθεια θέσπισης ελάχιστης ηλικίας για την πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα.

Η πιο πρόσφατη προσπάθεια για καθολική απαγόρευση της πρόσβασης στα κοινωνικά δίκτυα για παιδιά κάτω των 15 ετών προσέκρουσε, ωστόσο, στο Συνταγματικό Συμβούλιο.

Η απόφαση έκρινε ότι μια γενικευμένη απαγόρευση, ανεξάρτητα από την πλατφόρμα, το περιεχόμενο και τη συγκεκριμένη χρήση, συνιστά δυσανάλογο περιορισμό της ελευθερίας έκφρασης και επικοινωνίας.

Η απόφαση δεν σημαίνει ότι το κράτος δεν μπορεί να προστατεύσει τα παιδιά. Σημαίνει ότι η προστασία αυτή πρέπει να επιτυγχάνεται με μέτρα αναλογικά και συμβατά με τα θεμελιώδη δικαιώματα.

Και εδώ βρίσκεται ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό μάθημα: η ηλικία από μόνη της δεν αποτελεί πάντοτε επαρκές κριτήριο για να αντιμετωπιστεί ένα τόσο σύνθετο ζήτημα.

Η Ελλάδα θέλει να κινηθεί ταχύτερα

Στην Ελλάδα, η συζήτηση έχει ήδη περάσει από το επίπεδο της πολιτικής πρόθεσης σε συγκεκριμένες νομοθετικές πρωτοβουλίες, σύμφωνα με το Euractiv.

Η κυβέρνηση έχει προωθήσει σχέδιο για την απαγόρευση της χρήσης κοινωνικών δικτύων από παιδιά κάτω των 15 ετών, με την εφαρμογή να προβλέπεται από το 2027.

Κεντρικό ρόλο στην ελληνική προσέγγιση αναμένεται να διαδραματίσει το Kids Wallet, μέσω του οποίου επιχειρείται η ψηφιακή επαλήθευση της ηλικίας. Η λογική είναι ότι, εφόσον γνωρίζουμε με αξιόπιστο τρόπο την ηλικία του χρήστη, μπορούμε να επιβάλουμε αποτελεσματικότερα τους περιορισμούς.

Ωστόσο, προκύπτουν δύσκολα ερωτήματα. Πώς προστατεύονται τα προσωπικά δεδομένα; Ποιος επαληθεύει την ηλικία; Πώς αποφεύγεται η δημιουργία ενός συστήματος γενικευμένης ψηφιακής ταυτοποίησης; Και, κυρίως, τι συμβαίνει όταν ένας ανήλικος απλώς παρακάμπτει τον περιορισμό;

Η τεχνολογία μπορεί να κάνει έναν ηλικιακό περιορισμό τεχνικά εφικτό. Δεν σημαίνει όμως ότι τον καθιστά αυτομάτως αποτελεσματικό ή παιδαγωγικά σωστό.

Η Ευρώπη αναζητά κοινή λύση

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις εθνικές κυβερνήσεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει πλέον το ενδεχόμενο ενός κοινού ευρωπαϊκού ορίου ηλικίας, με συζητήσεις για ηλικία εκκίνησης ακόμη και κάτω των 13 ετών.

Παράλληλα, η Ιρλανδία έχει ανοίξει τη συζήτηση για ευρωπαϊκή προσέγγιση, ενώ η εμπειρία της Αυστραλίας λειτουργεί ως σημαντικό προηγούμενο.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή βρίσκεται έτσι μπροστά σε ένα δίλημμα: να επιτρέψει στα κράτη μέλη να εφαρμόζουν διαφορετικά όρια ή να δημιουργήσει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Το δεύτερο θα μπορούσε να περιορίσει τον κατακερματισμό της αγοράς και να διευκολύνει την εφαρμογή των κανόνων.

Όμως ένα ενιαίο όριο δεν λύνει από μόνο του το πρόβλημα. Αν οι πλατφόρμες εξακολουθούν να σχεδιάζονται με τρόπο που ενισχύει την εξάρτηση από την οθόνη, η απαγόρευση της πρόσβασης ενός 14χρονου δεν αντιμετωπίζει τη βασική αιτία.

Από την απαγόρευση στην ψηφιακή γνώση

Η Ευρώπη χρειάζεται επομένως μια διαφορετική ισορροπία.

Η προστασία των ανηλίκων είναι απολύτως θεμιτός και αναγκαίος στόχος. Δεν είναι, όμως, απαραίτητο να ταυτίζεται με την απαγόρευση.

Η αυστηρή αντιμετώπιση παράνομου ή επιβλαβούς περιεχομένου, ο έλεγχος των αλγοριθμικών συστημάτων, η απαγόρευση πρακτικών που εκμεταλλεύονται την ευαλωτότητα των παιδιών και η ουσιαστική επιβολή των ευρωπαϊκών κανόνων στις πλατφόρμες μπορούν να αποτελέσουν εξίσου σημαντικά εργαλεία.

Παράλληλα, χρειάζεται επένδυση στην ψηφιακή παιδεία. Όχι ως ένα ακόμη μάθημα για το πώς λειτουργεί ένας υπολογιστής, αλλά ως εκπαίδευση στην κριτική σκέψη, στους αλγόριθμους, στην παραπληροφόρηση, στην ιδιωτικότητα, στη διαδικτυακή συμπεριφορά και πλέον στην τεχνητή νοημοσύνη.

Η πραγματική πρόκληση για την Ευρώπη δεν είναι να δημιουργήσει μια γενιά νέων που απλώς δεν θα χρησιμοποιεί social media μέχρι κάποια ηλικία. Είναι να δημιουργήσει μια γενιά που θα μπορεί να τα χρησιμοποιεί χωρίς να χειραγωγείται από αυτά.

Για να συμβεί αυτό, το κράτος δεν μπορεί να ζητά μόνο από τους νέους να προσαρμοστούν στην ψηφιακή πραγματικότητα. Πρέπει να απαιτήσει και από τις πλατφόρμες να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουν και λειτουργούν.

Γιατί αν το μόνο διαθέσιμο εργαλείο είναι η απαγόρευση, τότε το κράτος ασκεί πίεση στον πιο εύκολο κρίκο της αλυσίδας: τον ίδιο τον νέο χρήστη.

Και αφήνει, σε μεγάλο βαθμό, ανέγγιχτο τον ισχυρότερο κρίκο: τις ίδιες τις πλατφόρμες.