Τι κοινό έχει ο Ντόναλντ Τραμπ με τον Δημοσθένη της αρχαιότητας; Η πρώτη απάντηση είναι «τίποτα». Και όμως. Η κοινωνία κάνει διαρκώς βήματα προς τα χρόνια του Αθηναίου πολιτικού και ρήτορα του 4ου π.Χ. αιώνα υπό μία έννοια. Κι ας υποσχέται ο Αμερικανός πρόεδρος πράγματα που δεν πρόκειται να κάνει.
Και αυτή συνδέεται με το γεγονός ότι η ανάγνωση φθίνει διαρκώς και οι ιδέες δεν διακινούνται μέσω του γραπτού λόγου. Ο προφορικός λόγος, όπως αυτός ακούγεται μέσα στα social media, δείχνει να κυριαρχεί και να εξοβελίζει το βιβλίο, το περιοδικό, την εφημερίδα.
Σε μια ενδελεχή ανάλυση για την κυριαρχία του προφορικού λόγου, με κύριο άξονα την ιδέα της «επιστροφής στην εποχή του ρήτορα», ο Economist θυμίζει τον Τσάρλι Κερκ και τη «ρητορική δεινότητα (sic)» του Ντόναλντ Τραμπ.
«Κοίτα να ελέγξεις τους οργασμούς σου»
Ο Τσάρλι Κερκ δολοφονήθηκε πριν από περίπου έναν χρόνο. Και η δολοφονία του συνέβαλε στο να δημιουργηθεί ένας μύθος γύρω από το όνομα του ακροδεξιού ακτιβιστή, που καλούσε τους φιλελεύθερους νέους των ΗΠΑ «να δουν το φως». Ή, αντίθετα, να εξοργιστούν και να συγκρουστούν μαζί του. Και να κερδίσει δεκάδες χιλιάδες κλικ στη δημόσια σφαίρα των social media.
REUTERS/Brendan McDermid
Αλλά ο Τσάρλι Κερκ ήρθε και ανέδειξε στην πολιτική διάδραση τον ρόλο του ρήτορα. Είχε μια τεράστια ικανότητα να αποστομώνει τον απέναντί του με μια αστραπιαία, καυστική ατάκα. Μια φράση που στο χαρτί θα φάνταζε μη πειστική και προκλητική. Αλλά μπροστά σε ένα ενθουσιασμένο πλήθος, ήταν χτύπημα νοκ-άουτ. Είχε πει λοιπόν σε μια φοιτήτρια που υπερασπιζόταν το δικαίωμα στην άμβλωση: «Ανάλαβε την ευθύνη για τους οργασμούς σου και σταμάτα να εξολοθρεύεις ανθρώπους μικρότερους από εσένα!».
Και όσο ο κόσμος απομακρύνεται από το βιβλίο και το γραπτό κείμενο, τόσο «ατακαδόροι» σαν τον Τσάρλι Κερκ κερδίζουν έδαφος. Και να θυμηθούμε ότι οι ΗΠΑ έχουν παράδοση σε αυτή την κατηγορία ρήτορα. Από φλογερούς πάστορες και τηλε-ευαγγελιστές μέχρι πολιτικούς influencers και coaches για την προσωπική και ερωτική ζωή των ανθρώπων.
Βίντεο και podcasts
Τα βίντεο στο TikTok και τα podcast, επισημαίνει ο Economist, φέρνουν ξανά την ανθρώπινη φωνή στο προσκήνιο. Θα λέγαμε ότι αυτό είχε ξεκινήσει νωρίτερα –στα τηλεοπτικά talk-shows όπου τις εντυπώσεις κερδίζει όποιος φωνάζει πιο δυνατά. Ή λέει τις πιο προκλητικές προτάσεις. Αλλά τώρα οι άνθρωποι αφιερώνουν περισσότερο χρόνο απορροφημένοι στις οθόνες και τα ακουστικά τους.
Έτσι, η προσέγγιση του Τσάρλι Κερκ, που καθόταν σε ένα τραπέζι κάτω από μια πινακίδα, καλώντας τους περαστικούς να του αποδείξουν ότι κάνει λάθος, έφερε στο προσκήνιο μια πολύ παλαιότερη πολιτική κουλτούρα. Την εποχή του αναλφαβητισμού. Τότε που τα χειρόγραφα αντιγράφονταν με μεγάλο κόστος από γραφείς και διαβάζονταν από μια μικρή ελίτ. Και όσοι ήθελαν να μοιραστούν ειδήσεις ή ιδέες έπρεπε να το κάνουν προφορικά.
Δηλαδή, πριν από την εφεύρεση της τυπογραφίας και τη διάδοση του εγγραμματισμού. Που έκανε το γραπτί κείμενο πιο προσιτό και όσοι ήθελαν να επικοινωνήσουν, έγραφαν άρθρα και φυλλάδια.
Αλλά πλέον, οι γονείς δυσκολεύονται να πείσουν τα παιδιά τους να πιάσουν ένα βιβλίο στα χέρια τους. Οι καθηγητές απελπίζονται βλέποντας ότι οι φοιτητές δεν μπορούν να ολοκληρώσουν τις λίστες ανάγνωσης. Και όταν ενηλικιώνονται, ελεύθεροι πια από την πίεση του σχολείου, πολλοί άνθρωποι σταματούν εντελώς το διάβασμα. Και χαλαρώνουν παρακολουθώντας τη ροή των βίντεο στο κινητό τηλέφωνο.
Ο νέος μεσαίωνας
Ο Τζέιμς Μάριοτ, δημοσιογράφος των Times έγραψε το έργο «The New Dark Ages» (Οι Νέοι Σκοτεινοί Χρόνοι ή ο Νέος Μεσαίωνας). Συνομήλικος του Τσάρλι Κερκ, αλλά δεν χρησιμοποιεί smartphone και γράφει σε ηλεκτρονική γραφομηχανή. Στο έργο του χαρακτηρίζει τα smartphones «θηρευτές της προσοχής μας». Eξηγεί πώς ο γραπτός λόγος επέτρεψε στους πολιτισμούς να «εξωτερικεύσουν» τις σκέψεις τους, ανοίγοντας τον δρόμο για πιο σύνθετες ιδέες και επιτρέποντας την ενδελεχή ανάλυσή τους.
Oι εξελιγμένες νοητικές διεργασίες, όπως η λογική σκέψη και η αφηρημένη κατηγοριοποίηση, πηγάζουν «όχι απλώς από την ίδια τη σκέψη, αλλά από τη σκέψη που διαμορφώνεται μέσω του γραπτού λόγου».
Αντίθετα, ο προφορικός λόγος, ο λόγος του σύγχρονου ρήτορα, συχνά ακολουθεί μια δομή «ανακυκλούμενης ροής». Ο ομιλητής φλυαρεί και επαναλαμβάνει σημεία καθώς επεξεργάζεται το επιχείρημά του επί τόπου. Ο γραπτός λόγος επιτρέπει τη διατύπωση λογικά δομημένων συλλογισμών.
Και το κοινό, μέσα από τα social media, επιστρέφει σε ορισμένα από εκείνα τα χαρακτηριστικά της προ του αλφαβητισμού εποχής. Θα το δει κανείς στα βίντεο στο youtube με οδηγίες για σωστή διατροφή, για μόδα, αλλά και για πολιτική. Αυτό το στυλ της ανακυκλούμενης ροής κουράζει στο γραπτό κείμενο. Αλλά στον προφορικό λόγο βοηθά τις ιδέες να μείνουν στη μνήμη.
Ο «επικοινωνιολόγος» Τραμπ
Όπως επισημαίνει ο Economist, αυτή η στροφή προς τον προφορικό λόγο εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την επιτυχία πολιτικών όπως ο Ντόναλντ Τραμπ.
Ο Αμερικανός πρόεδρος, με βάση τα συμβατικά κριτήρια, είναι κάκιστος επικοινωνιολόγος. Δεν αναπτύσσει επιχειρήματα, αλλά παραθέτει σωρεία ισχυρισμών ακόμη και αποδεδειγμένα αναληθών.
Λέει: «Έχουμε επιτύχει περισσότερα από κάθε άλλη κυβέρνηση στην ιστορία της χώρας μας… Δεν υπάρχει άλλη χώρα στην ιστορία που να έχει έστω και πλησιάσει κάτι τέτοιο… Δεν έχει υπάρξει ποτέ ξανά κάτι παρόμοιο με αυτό που συμβαίνει στη χώρα μας». Ή αποδίδι προσωνύμια και χαρακτηρισμούς στους πολιτικούς αντιπάλους του: η «διεφθαρμένη Χίλαρι» (για την Κλίντον), ο «κοιμισμένος Τζο» (για τον Μπάιντεν) κ.ά.. Αυτή η πρακτική, όσο και αν ακούγεται εξωφρενικό, θυμίζει τον Όμηρο. Ο οποίος χρησιμοποιούσε επίθετα όπως η «βοώπις Ήρα», η «καλλίπυγος Αφροδίτη» και ο «αγκυλομήτης Κρόνος» για να αποτυπώσει τους χαρακτήρες στη μνήμη του κοινού.
REUTERS/Kylie Cooper
Αλλά αν ο Όμηρος απασχολεί τους γλωσσολόγους, ο Τραμπ, που ουδόλως θα μπορούσε κάποιος να χαρακτηρίσει ρήτορα, εμπίπτει στην αρμοδιότητα των πολιτικών αναλυτών και ιστορικών. Διότι η γλώσσα που χρησιμοποιεί μεταφράζεται και σε πολιτικές.
Όπως προεκλογικά το 2016 ο Τραμπ επινόησε την ιδέα ενός πραγματικού τείχους που θα περιόριζε τη μετανάστευση, μετά προχώρησε στην εν μέρει κατασκευή του.
Διαδικτυακό κυνήγι μαγισσών
Ασφαλώς, μέρος της ανησυχίας για την κάμψη της ανάγνωσης είναι υπερβολικό. Κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι οι παλιές εποχές των εφημερίδων ήταν πάντα καλές. Λίγο η διαφήμιση, λίγο τα οικονομικά συμφέροντα, επηρέαζαν το περιεχόμενό τους.
Αλλά τα οργισμένα βίντεο στα social media μπορεί να οδηγήσουν σε διαδικτυακά «κυνήγια μαγισσών». Όπως τον 15ο αιώνα, οργισμένα κείμενα που δημοσιεύονταν στα πιεστήρια πυροδοτούσαν πραγματικά κυνήγια μαγισσών. Ή πιο πρόσφατα σε αναρτήσεις στο Twitter, που μάλλον πυροδότησαν συγκρούσεις, παρά συνέβαλαν στον εμπεριστατωμένο διάλογο.
Η ανησυχία για τη μείωση της ανάγνωσης συνδέεται ωστόσο με τη νέα εποχή του ρήτορα –είτε τη λέξη ρήτορας τη βάλει κανείς σε εισαγωγικά είτε όχι.
Καθώς λιγότεροι άνθρωποι διαθέτουν την υπομονή να αφιερώσουν χρόνο σε ένα εκτενές κείμενο, λιγότεροι θα αφομοιώνουν τις ιδέες που αποδίδονται καλύτερα μέσω του γραπτού λόγου. Τα πλήθη ξεσηκώνονται από έναν σπουδαίο ρήτορα, αλλά οι σπουδαίοι συγγραφείς κινητοποιούν τη σκέψη. Ο Τσάρλι Κερκ, αυτός ο ακροδεξιός εμπρηστής του λόγου, είχε πει κάτι σωστό: «Όταν οι άνθρωποι σταματούν να συνομιλούν, αρχίζουν τα πολύ άσχημα πράγματα». Αλλά πόσο χειρότερα θα γίνουν τα πράγματα όταν σταματήσουν να διαβάζουν;
Πηγή: in.gr
