Μπορεί η σκιά των δέντρων να νικήσει τους καύσωνες που μαστίζουν την Ευρώπη;

Οι καύσωνες στοίχισαν τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους στις πρωτεύουσες της Ευρώπης αυτό το καλοκαίρι, καθώς οι πόλεις αυτές κατέγραψαν θερμοκρασίες-ρεκόρ.

Στο Λονδίνο, τα τμήματα επειγόντων περιστατικών γέμισαν με ηλικιωμένους ασθενείς που τραυματίστηκαν μετά από λιποθυμία λόγω της ζέστης. Εν τω μεταξύ, ο ξηρός καιρός προκάλεσε καθίζηση του εδάφους και άφησε σπίτια με ρωγμές.

Στο Παρίσι οι θερμοκρασίες ξεπέρασαν τους 40°C στα τέλη Ιουνίου και οι άνθρωποι δυσκολεύονταν να συνεχίσουν τη ζωή τους, ενώ στη Μαδρίτη, οι καύσωνες κατέκαψαν χιλιάδες στρέμματα στα περίχωρα της πόλης.

Πώς μπορούν να βοηθήσουν τα δέντρα

Ο Thami Croeser, Ερευνητής στο Κέντρο Αστικών Ερευνών του Πανεπιστημίου RMIT, διεξήγαγε προκαταρκτική έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις της ακραίας ζέστης στις ευρωπαϊκές πόλεις αυτό το καλοκαίρι. Η μελέτη εξέτασε πόσα κτίρια διαθέτουν επαρκή σκιά από δέντρα. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.

Στο Λονδίνο, το Παρίσι και τη Μαδρίτη, πάνω από το 90% των κτιρίων δεν διέθεταν επαρκή σκιά γύρω τους για να αποτρέψουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας.

Αυτά ήταν από τα χειρότερα αποτελέσματα στις πόλεις που μελετήσαμε, αλλά ακόμη και οι πόλεις με τις καλύτερες επιδόσεις είχαν πλειοψηφία κατοίκων χωρίς επαρκή προστασία από τη ζέστη – πόλεις όπως το Αμβούργο (56% χωρίς προστασία) και η Βαρκελώνη (70% χωρίς προστασία).

Αυτό βασίζεται σε προηγούμενη έρευνα που δείχνει πώς οι μεγάλες πόλεις σε όλο τον κόσμο – συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης – τείνουν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επίτευξη επαρκών επιπέδων δασικής κάλυψης για τη δημιουργία σκιάς κοντά στις κατοικίες και τους χώρους εργασίας. Προτείνει ότι οι κατοικίες θα πρέπει να έχουν θέα σε τρία δέντρα και να βρίσκονται σε απόσταση 300 m με τα πόδια από ένα πάρκο.

Τα πρώτα αποτελέσματα της έρευνάς, όπως παρατίθεται σε ένα άρθρο του The Conversation, υποδηλώνουν ότι τεράστια τμήματα των ευρωπαϊκών πόλεων εκτίθενται σε φαινόμενα «αστικών θερμικών νησίδων» που θα μπορούσαν να αποφευχθούν.

Πώς λειτουργούν οι αστικές θερμικές νησίδες

Πολλές ημέρες κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2026, η θερμοκρασία δεν έπεφτε πολύ το βράδυ. Αυτό οφείλεται στο φαινόμενο που είναι γνωστό ως «αστική θερμική νησίδα».

Οι πόλεις συνήθως στερούνται σκιάς, λόγω των υψηλών ρυθμών απομάκρυνσης δέντρων, της αραιής δενδροφύτευσης και της κακής υγείας των δέντρων, ενώ υπάρχουν τεράστιες εκτάσεις ασφάλτου, πηλού και σκυροδέματος.

Αυτά είναι σχεδόν τα ιδανικά υλικά για να απορροφούν και να συγκρατούν τη θερμότητα από την άμεση ηλιακή ακτινοβολία. Ο ασφάλτος χωρίς σκιά μπορεί να φτάσει τους πάνω από 70 °C τις ημέρες καύσωνα.

Ακόμη και μετά τη δύση του ηλίου, οι πόλεις παραμένουν ζεστές, επειδή οι δρόμοι, τα κτίρια και τα πεζοδρόμια αρχίζουν να ακτινοβολούν πίσω προς εμάς τη θερμότητα που έχουν απορροφήσει, καθώς κρυώνουν.

Το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας μπορεί να αυξήσει σημαντικά τις θερμοκρασίες του περιβάλλοντος, καθιστώντας μια ημέρα που είναι ήδη πολύ ζεστή (ίσως 35 °C) ακόμη πιο επικίνδυνη σε περιοχές με μεγάλη ποσότητα ασφάλτου και λίγη σκιά (πάνω από 40 °C).

Τι θα μπορούσε να βοηθήσει;

Η σκιά των δέντρων αποτελεί μια αποτελεσματική στρατηγική για την αντιμετώπιση αυτής της αστικής ζέστης, με μια σειρά από άλλα οφέλη για την ψυχική και σωματική υγεία των κατοίκων της περιοχής.

Τα δέντρα εμποδίζουν την ηλιακή ακτινοβολία να φτάσει σε υλικά που απορροφούν θερμότητα, όπως η άσφαλτος, και επίσης προστατεύουν τα σώματά μας από τον ήλιο. Έχει αποδειχθεί ότι η σκιά των δέντρων μειώνει τη θερμότητα που απορροφούν οι πεζοί κατά έως και 18 °C.

Τα υγιή δέντρα εκκρίνουν επίσης νερό από τα φύλλα τους κατά τη φωτοσύνθεση, το οποίο απορροφά θερμότητα καθώς εξατμίζεται. Αυτό το φαινόμενο εξατμιστικής ψύξης προσφέρει επιπλέον μερικά βαθμούς ψύξης, πέραν της σκίασης των ανθρώπων και της πρόληψης του φαινομένου της «θερμικής νησίδας», ακόμη και κατά τη διάρκεια καυσώνων εφ’ όσον τα δέντρα εξακολουθούν να έχουν πρόσβαση σε νερό.

Πού χρειάζονται δέντρα

Η φύτευση περισσότερων δέντρων στις πόλεις μετά τις καύσωνες αυτού του καλοκαιριού θα συμβάλει στη δροσιστική ρύθμιση των αστικών περιοχών.

Ο οργανισμός Create Streets Foundation διαπίστωσε ότι η θερμοκρασία σε μια εκτεθειμένη πλακόστρωτη περιοχή στο Λονδίνο κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα ήταν 55°C, ενώ σε μια σκιασμένη περιοχή λίγα μέτρα μακριά ήταν 25-30°C.

Αν εξετάσουμε μια πόλη όπως το Λονδίνο, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι διαθέτει ήδη πολλά δέντρα: περίπου 8 εκατομμύρια.

Ωστόσο, τα δέντρα αποτελούν αποτελεσματικά εργαλεία κατά της αστικής θερμότητας μόνο όταν βρίσκονται κοντά στις κατοικίες. Ένα καταπράσινο, σκιερό πάρκο σε απόσταση 800 μέτρων δεν θα αποτρέψει τα επικίνδυνα τοπικά φαινόμενα «θερμικής νησίδας» για εσάς και τους γείτονές σας.

Ο άλλος κρίσιμος παράγοντας είναι ότι πρέπει να επιτευχθούν συγκεκριμένα όρια κάλυψης σκιάς, ώστε τα δέντρα να προσφέρουν ουσιαστική ψύξη. Μερικά μεμονωμένα δέντρα που δημιουργούν μικρά νησάκια σκιάς δεν αρκούν.

Η αύξηση της δασικής κάλυψης έχει αποδειχθεί αποτελεσματική στην πρόληψη των αστικών θερμικών νησίδων όταν φτάνει το 30-40% συνολικής κάλυψης σκιάς, σε απόσταση 60 μέτρων από κατοικίες και χώρους εργασίας.

Θα είναι επίσης σημαντικό να φυτευτούν δέντρα που είναι πιο ικανά να αντεπεξέλθουν στις ολοένα και υψηλότερες θερμοκρασίες στην Ευρώπη.

Η αύξηση της θερμοκρασίας κατά λίγους μόνο βαθμούς σε μια ήδη ζεστή μέρα αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο που ενέχει η ζέστη. Σε περιοχές όπου τα «νησιά θερμότητας» αυξάνουν τη θερμοκρασία του αέρα από 33°C σε 37°C, ή από 35°C σε 41°C, παρατηρείται αύξηση του αριθμού των ασθενών που προσέρχονται στα τμήματα εισαγωγής των νοσοκομείων λόγω ασθενειών που σχετίζονται με τη ζέστη.

Όταν η θερμοκρασία του αέρα υπερβαίνει τους 35°C, η ικανότητα του ανθρώπινου σώματος να διαχειριστεί τη ζέστη μειώνεται σημαντικά· αυτό οδηγεί σε καρδιαγγειακή καταπόνηση, αφυδάτωση, ενδεχομένως σε θερμοπληξία και στην ανάγκη για ιατρική παρέμβαση.

Όταν οι νύχτες γίνονται πιο ζεστές, υπάρχουν και άλλες επιπτώσεις. Είναι κατά τη διάρκεια των πιο δροσερών νυχτερινών ωρών που το σώμα αποβάλλει θερμότητα για να επαναφορτιστεί για την επόμενη μέρα. Εάν το σώμα εξακολουθεί να προσπαθεί να αντιμετωπίσει τις υψηλές θερμοκρασίες, 24 °C και άνω, αυτό επηρεάζει την ανάρρωση και επηρεάζει αρνητικά την ποιότητα του ύπνου.

Αυτό σημαίνει ότι ξεκινάμε την επόμενη μέρα σε κατάσταση έλλειψης, τόσο φυσιολογικά όσο και γνωστικά, για να αντιμετωπίσουμε μια άλλη ζεστή μέρα. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ημέρες υψηλής θερμοκρασίας σημαίνει ότι το έλλειμμα συσσωρεύεται με την πάροδο του χρόνου.

Η φύτευση περισσότερων δέντρων αποδίδει

Το Μεντεγίν της Κολομβίας αποτελεί παράδειγμα του τι συμβαίνει όταν προστίθενται περισσότερα φυτά στους αστικούς δρόμους.

Μέσα σε λίγα μόνο χρόνια, εκατομμύρια φυτά και πάνω από 12.500 δέντρα προστέθηκαν για να σχηματίσουν ένα δίκτυο πλούσιων πρασίνων διαδρομών σε όλη τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Κολομβίας.

Το Παρίσι έχει ήδη αρχίσει να προσθέτει περισσότερους χώρους πρασίνου. Το πρόγραμμα «school streets» της πόλης όχι μόνο δημιουργεί ασφαλείς, χωρίς αυτοκίνητα περιοχές κοντά στα τοπικά σχολεία, αλλά έχει επίσης προσθέσει περισσότερα δέντρα. Τα στοιχεία δείχνουν ήδη ότι οι επιφάνειες στους δρόμους κοντά στα σχολεία είναι 5 °C πιο δροσερές από τις αντίστοιχες με έντονη κυκλοφορία, όπου υπάρχουν λιγότερα δέντρα.

Καθώς η Ευρώπη προετοιμάζεται για πιο ζεστά καλοκαίρια, η φύτευση δέντρων κοντά στις κατοικίες πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα, ώστε να βοηθήσει τους ανθρώπους να αντιμετωπίσουν τις αφόρητες συνθήκες.