Ο Νικόλας Παππάς και η μητέρα του μιλούν για τη μάχη που ξεκίνησε μετά από ένα τροχαίο που άλλαξε τα πάντα. Μια συγκλονιστική εξομολόγηση για τη δύναμη της ψυχής, την οικογένεια, την αποκατάσταση και την πίστη ότι ακόμη και μέσα στις μεγαλύτερες δυσκολίες η ζωή συνεχίζεται, όταν δεν σταματάς να ονειρεύεσαι
Υπάρχουν ιστορίες που δεν μπορούν να περιγραφούν μόνο με αριθμούς, ιατρικές γνωματεύσεις ή διαγνώσεις. Είναι ιστορίες ανθρώπων που μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα είδαν ολόκληρη τη ζωή τους να αλλάζει, χωρίς όμως να επιτρέψουν στην ελπίδα να χαθεί.
Γράφει η Εννη Λεβέντη από την «Πολιτεία Θεσσαλών» Κυριακή 2 Αυγούστου
Ο Νικόλας Παπάς ήταν ένας νέος άνθρωπος γεμάτος όνειρα. Πρωταθλητής στο μοντέρνο πένταθλο, αθλητής του στίβου, πρωτοετής φοιτητής στη Σχολή Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, με μια καθημερινότητα γεμάτη προπονήσεις, στόχους και φιλοδοξίες. Μέχρι που ένα τροχαίο δυστύχημα ανέτρεψε τα πάντα. Σήμερα, έναν χρόνο μετά, συνεχίζει έναν διαφορετικό αγώνα. Έναν αγώνα που δεν έχει χρονόμετρο, δεν έχει μετάλλια και δεν έχει γραμμή τερματισμού. Έχει όμως καθημερινές μικρές νίκες, ανθρώπους που τον στηρίζουν και μια απίστευτη δύναμη ψυχής.
Στη συζήτηση που ακολουθεί, μιλούν τόσο η μητέρα του, Φωτεινή, όσο και ο ίδιος ο Νικόλας. Δεν πρόκειται μόνο για μια αφήγηση ενός δύσκολου περιστατικού. Πρόκειται για ένα μάθημα ζωής, αισιοδοξίας και επιμονής.
Κυρία Φωτεινή, ας ξεκινήσουμε από την αρχή. Ποιος ήταν ο Νικόλας πριν από το τροχαίο;
Ο Νικόλας ήταν πάντα ένα παιδί γεμάτο ζωή. Ήταν αθλητής από πολύ μικρός, έκανε πρωταθλητισμό, είχε περάσει στη Γυμναστική Ακαδημία στην Κομοτηνή και ζούσε αυτό ακριβώς που είχε ονειρευτεί. Ήταν δραστήριος, κοινωνικός, είχε πολλούς φίλους και έβαζε συνεχώς στόχους. Όλη του η ζωή περιστρεφόταν γύρω από τον αθλητισμό.
Πώς συνέβη το δυστύχημα;
Ήταν μια απλή έξοδος με φίλους. Δεν έτρεχαν, φορούσαν όλοι ζώνες ασφαλείας και πήγαιναν σε ένα κοντινό χωριό. Σε μια στροφή όμως το αυτοκίνητο βγήκε από τον δρόμο. Δεν υπήρχε η προειδοποιητική πινακίδα, γιατί είχε αφαιρεθεί μετά από άλλο τροχαίο που είχε προηγηθεί στο ίδιο σημείο. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα η ζωή όλων άλλαξε.
Πώς ενημερωθήκατε;
Το πρώτο τηλεφώνημα ήταν από τον ίδιο τον Νικόλα. Μιλούσε κανονικά και αυτό στην αρχή μας καθησύχασε. Νομίσαμε πως ίσως δεν ήταν κάτι τόσο σοβαρό.
Όταν όμως μεταφέρθηκε στην Αλεξανδρούπολη για περαιτέρω εξετάσεις, αρχίσαμε να αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος της κατάστασης.
Εκεί μάθατε ότι επρόκειτο για τετραπληγία;
Ναι. Εκεί ήρθε η πιο δύσκολη στιγμή της ζωής μας. Μέχρι τότε ελπίζαμε ότι ίσως ήταν κάτι λιγότερο σοβαρό. Όταν όμως ακούς αυτή τη διάγνωση, νιώθεις ότι ο κόσμος σου καταρρέει.
Πώς αντέχει ένας γονιός μια τέτοια στιγμή;
Δεν υπάρχει τρόπος να προετοιμαστείς. Στην αρχή αναρωτιέσαι συνεχώς «γιατί συνέβη σε εμάς». Μετά όμως καταλαβαίνεις ότι δεν μπορείς να μείνεις εκεί. Έχεις μπροστά σου το παιδί σου και πρέπει να γίνεις η δύναμή του. Αν λυγίσεις εσύ, θα λυγίσει και εκείνο.
Πότε ξεκίνησε η αποκατάσταση;
Σχεδόν αμέσως μετά το πρώτο στάδιο νοσηλείας. Από το ΚΑΤ ήρθαμε στη Λάρισα, στο Κέντρο Αποκατάστασης. Είχαμε ακούσει πολύ καλά λόγια από γιατρούς και ανθρώπους που γνώριζαν το έργο του και αποφασίσαμε να εμπιστευτούμε αυτή την ομάδα.
Έναν χρόνο μετά, τι βλέπετε σήμερα;
Βλέπω πρόοδο. Ίσως για κάποιον άλλον να φαίνεται μικρή. Για εμάς όμως κάθε νέα κίνηση είναι μια τεράστια νίκη. Έχει εμφανιστεί κινητικότητα σε σημεία που οι γιατροί θεωρούν πολύ ενθαρρυντικά. Κουνάει δάχτυλα, υπάρχει βελτίωση στους καρπούς, μπορεί να χρησιμοποιεί το κινητό του, τρώει μόνος του με ειδικά βοηθήματα. Αυτά πριν από έναν χρόνο έμοιαζαν αδιανόητα.
Ο Νικόλας πώς αντιμετώπισε όλο αυτό ψυχολογικά;
Αυτό είναι που μας εκπλήσσει όλους. Δεν είπε ποτέ «γιατί σε μένα». Δεν τον είδα ποτέ να θυμώνει με τη ζωή. Αντίθετα, από την πρώτη στιγμή προσπαθούσε να κοιτάζει μπροστά. Οι ψυχολόγοι μάς λένε ότι έχει εξαιρετική διαχείριση των συναισθημάτων του.
Εσείς μένετε συνεχώς μαζί του;
Ναι. Έχουμε νοικιάσει σπίτι στη Λάρισα και ζω εδώ μαζί του εδώ και έναν χρόνο. Ο σύζυγός μου βρίσκεται στην Αθήνα με τον μικρό μας γιο και πηγαινοέρχεται συνεχώς. Είναι δύσκολο, αλλά δεν υπήρχε άλλη επιλογή.
Πόσο σημαντική είναι η οικογένεια σε αυτή τη διαδρομή;
Είναι το παν. Ο Νικόλας δεν είναι μόνος του ούτε μία στιγμή. Ο πατέρας του, ο αδελφός του, οι φίλοι του, οι συναθλητές του, όλοι είναι δίπλα του. Και αυτό του δίνει τεράστια δύναμη.
Οι φίλοι του παρέμειναν κοντά;
Περισσότερο από ποτέ. Ήρθαν ολόκληρες ομάδες να τον δουν. Οι συναθλητές του, οι συμφοιτητές του, άνθρωποι που τον αγαπούν πραγματικά. Εκεί καταλαβαίνεις πόσο σημαντικές σχέσεις είχε χτίσει όλα αυτά τα χρόνια.
Υπήρξε στιγμή που φοβηθήκατε ότι θα χάσει την αισιοδοξία του;
Το φοβήθηκα μόνο στην αρχή. Μετά κατάλαβα ότι ο Νικόλας είναι πιο δυνατός από όλους μας. Έχει έναν χαρακτήρα που δεν του επιτρέπει να εγκαταλείπει. Από μικρός έτσι ήταν. Έβαζε στόχους και τους κυνηγούσε μέχρι να τους πετύχει.
Και σήμερα εξακολουθεί να βάζει στόχους;
Συνεχώς. Θα συνεχίσει τις σπουδές του εξ αποστάσεως, ήδη σχεδιάζει μεταπτυχιακές σπουδές και μιλά για το μέλλον σαν να μην έχει σταματήσει ποτέ η ζωή του.
Αυτό είναι που μας κρατάει όλους όρθιους.Όσο υπάρχει ζωή, υπάρχει ελπίδα. Και όσο υπάρχουν άνθρωποι δίπλα μας που μας αγαπούν και μας στηρίζουν, υπάρχει πάντα λόγος να συνεχίσουμε.
Ποιο είναι σήμερα το μεγαλύτερο όνειρο του Νικόλα;
(Φωτεινή Παπά): Να ξανασταθεί στα πόδια του. Αυτός είναι ο μεγάλος του στόχος. Ξέρει ότι χρειάζεται χρόνος, υπομονή και πολλή δουλειά, όμως δεν σταματά να πιστεύει ότι μπορεί να τα καταφέρει. Παράλληλα, θέλει να ολοκληρώσει τις σπουδές του, να κάνει μεταπτυχιακό και να συνεχίσει να εξελίσσεται. Δεν εγκατέλειψε ποτέ τα όνειρά του.
Έχετε δει αλλαγές στην καθημερινότητά του μέσα σε αυτόν τον έναν χρόνο;
Πάρα πολλές. Στην αρχή κάθε τι έμοιαζε αδύνατο. Σήμερα κάνει πράγματα που πριν από λίγους μήνες δεν μπορούσαμε ούτε να φανταστούμε.
Μπορεί να χρησιμοποιεί το κινητό του, να τρώει μόνος του με ειδικά βοηθήματα, να συμμετέχει πιο ενεργά στις θεραπείες του. Κάθε μικρή κατάκτηση μάς γεμίζει αισιοδοξία.
Πόσο σημαντική είναι η ομάδα των θεραπευτών σε αυτή την προσπάθεια;
Είναι καθοριστική. Όλοι έχουν γίνει πλέον οικογένεια για εμάς. Δεν είναι μόνο η επιστημονική τους κατάρτιση. Είναι ο τρόπος που αντιμετωπίζουν τον Νικόλα καθημερινά, η αγάπη, η υπομονή, το ενδιαφέρον. Εδώ αισθάνεται ασφαλής και προστατευμένος.
Έχετε πει ότι πολλές φορές ο ίδιος νιώθει το Κέντρο σαν δεύτερο σπίτι του.
Ναι. Μάλιστα, όταν χρειάστηκε να μεταφερθεί ξανά για μια χειρουργική επέμβαση στην Αλεξανδρούπολη, μόλις επιστρέψαμε είπε κάτι που μας συγκίνησε όλους: «Γύρισα στο δωμάτιό μου, γύρισα στο σπίτι μου, γύρισα στους ανθρώπους μου». Αυτό δείχνει πόσο μεγάλη σχέση εμπιστοσύνης έχει αναπτυχθεί.
Φοβάστε τη στιγμή που θα επιστρέψει μόνιμα στο σπίτι;
Είναι μια σκέψη που υπάρχει συνεχώς. Από τη μία τη θέλουμε όλοι, από την άλλη ξέρουμε ότι θα είναι μια δύσκολη μετάβαση. Εδώ υπάρχει ένα περιβάλλον που τον στηρίζει σε κάθε βήμα. Στο σπίτι θα χρειαστεί να προσαρμοστούμε όλοι σε μια νέα πραγματικότητα.
Ποια είναι σήμερα η μεγαλύτερη αγωνία μιας μητέρας
Η αυτονομία του. Να μπορέσει να κάνει όσο το δυνατόν περισσότερα πράγματα μόνος του. Δεν με απασχολεί τίποτε περισσότερο από το να μπορεί να ζήσει μια ζωή με αξιοπρέπεια, ανεξαρτησία και χαμόγελο.
Νικόλα, πριν από έναν χρόνο η ζωή σου άλλαξε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Αν έπρεπε να περιγράψεις αυτή τη διαδρομή με λίγες λέξεις, ποιες θα ήταν;
(Νικόλας Παπάς): Η ζωή μου άλλαξε σε όλα. Άλλαξε η καθημερινότητά μου, η αυτονομία μου, ο τρόπος που ζω. Όμως κάθε μέρα προσπαθώ να κάνω ένα μικρό βήμα μπροστά. Αυτό έχει σημασία.
Συνειδητοποίησες αμέσως τι είχε συμβεί;
Όχι. Στην αρχή δεν το είχα καταλάβει πλήρως. Ίσως λόγω της κατάστασης, της εντατικής, όλων όσων συνέβαιναν. Σιγά-σιγά όμως το αποδέχθηκα και αποφάσισα ότι πρέπει να συνεχίσω.
Δεν ένιωσες θυμό;
Όχι. Δεν είμαι άνθρωπος που μένει στον θυμό. Προσπαθώ να κοιτάζω μπροστά. Αν μείνεις κολλημένος σε αυτό που έγινε, δεν μπορείς να προχωρήσεις.
Τι σε βοηθά να κρατάς αυτή τη στάση ζωής;
Το ότι βλέπω μικρές βελτιώσεις. Μπορεί να είναι κάτι που για άλλους φαίνεται ασήμαντο, όμως για μένα είναι τεράστιο. Κάθε μέρα το σώμα μου ανταποκρίνεται λίγο καλύτερα και αυτό μου δίνει δύναμη να συνεχίζω.
«Τα όνειρά μου δεν σταμάτησαν με το ατύχημα»
Είσαι ακόμη αθλητής μέσα σου;
Φυσικά. Ο αθλητισμός είναι η ζωή μου. Αυτό που έμαθα από τον πρωταθλητισμό είναι να μην εγκαταλείπω ποτέ. Έτσι αντιμετωπίζω και την αποκατάσταση. Όπως μια δύσκολη προπόνηση. Με υπομονή, πρόγραμμα και πειθαρχία.
Ποιες θεραπείες απολαμβάνεις περισσότερο;
Μου αρέσει πολύ η πισίνα και η υδροθεραπεία. Νιώθω πολύ διαφορετικά μέσα στο νερό. Με βοηθάει τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά.
Πρόσφατα συμμετείχες και σε μια εκδρομή στη θάλασσα. Τι σήμαινε αυτό για σένα;
Ήταν κάτι πολύ όμορφο. Ήταν μια ανάσα από την καθημερινότητα. Ήταν θεραπεία για το σώμα αλλά και για την ψυχή. Περίμενα ότι θα γίνει κάποια στιγμή, αλλά όχι τόσο σύντομα. Το χάρηκα πραγματικά.
Συνεχίζεις τις σπουδές σου;
Ναι. Θα συνεχίσω εξ αποστάσεως όσο μπορώ και στη συνέχεια θα επανέλθω πιο ενεργά. Δεν σκέφτηκα ποτέ να εγκαταλείψω το πανεπιστήμιο.
Έχεις ήδη σχεδιάσει και τα επόμενα βήματα;
Θέλω να τελειώσω τη σχολή, να κάνω μεταπτυχιακό στην εργοφυσιολογία και να ασχοληθώ επαγγελματικά με τον αθλητισμό. Θα ήθελα να εργαστώ στη διοίκηση ενός αθλητικού συλλόγου ή ως προπονητής.
Υπάρχει όμως και ένα ακόμη όνειρο που ίσως εκπλήξει αρκετούς;
Ναι. Από μικρός μου άρεσαν τα κοινά. Θα ήθελα κάποια στιγμή να ασχοληθώ με την πολιτική και την τοπική αυτοδιοίκηση. Έχω σκεφτεί ακόμη και τη θέση του δημάρχου στον τόπο όπου μεγάλωσα. Πιστεύω ότι μπορείς να βοηθήσεις ανθρώπους όταν συμμετέχεις ενεργά.
Το ατύχημα σε έκανε να αλλάξεις αυτό το όνειρο;
Όχι. Ίσως το έκανε ακόμη πιο δυνατό. Τώρα βλέπω περισσότερα πράγματα, περισσότερες ανάγκες και πιστεύω ακόμη περισσότερο ότι πρέπει να προσπαθούμε να αλλάζουμε όσα μπορούμε.
Τι σημαίνει σήμερα για σένα η λέξη «ελπίδα»;
Να ξυπνάς κάθε πρωί και να πιστεύεις ότι μπορείς να γίνεις καλύτερος από χθες. Αυτό είναι η ελπίδα για μένα.
Νικόλα, σε όλη αυτή τη διαδρομή υπήρξε στιγμή που σκέφτηκες να τα παρατήσεις;
(Νικόλας Παπάς): Όχι. Ούτε μία φορά. Υπάρχουν δύσκολες ημέρες, υπάρχουν στιγμές που κουράζεσαι, αλλά ποτέ δεν σκέφτηκα να σταματήσω. Όσο βλέπω ότι υπάρχει έστω και η παραμικρή βελτίωση, έχω έναν λόγο να συνεχίζω.
Πόσο σημαντικό είναι το ψυχολογικό κομμάτι στην αποκατάσταση;
Είναι ίσως το σημαντικότερο. Οι θεραπευτές μού λένε πολλές φορές ότι η ψυχολογία είναι αυτή που με κρατάει όρθιο. Αν δεν πιστεύεις ότι μπορείς να προχωρήσεις, είναι πολύ δύσκολο να ακολουθήσεις όλη αυτή τη διαδικασία.
Ποιοι άνθρωποι ήταν οι μεγάλοι σου σύμμαχοι σε αυτή τη μάχη;
Η οικογένειά μου πρώτα απ’ όλα. Η μητέρα μου είναι δίπλα μου κάθε μέρα. Ο πατέρας μου και ο αδερφός μου έρχονται συνέχεια. Οι φίλοι μου δεν με άφησαν ποτέ μόνο. Και φυσικά οι θεραπευτές, οι γιατροί, οι εργοθεραπευτές, οι ψυχολόγοι. Είναι όλοι μια ομάδα που δουλεύει μαζί μου καθημερινά.
Η δύναμη βρίσκεται στο να συνεχίζεις, όχι στο να μένεις στο «γιατί»
Διατήρησες τις φιλίες σου;
Ναι. Αυτό είναι κάτι που με χαροποιεί ιδιαίτερα. Μιλάω συχνά με τους φίλους μου και τους συναθλητές μου. Έρχονται να με δουν και προσπαθούμε να κρατάμε την επαφή όπως πριν. Μάλιστα, γνώρισα και καινούργιους ανθρώπους μέσα από αυτή τη διαδρομή.
Οι άνθρωποι εδώ έχουν γίνει μέρος της ζωής σου;
Πολύ. Έχω αναπτύξει σχέσεις εμπιστοσύνης. Ξέρουν τι χρειάζομαι πριν ακόμη το πω. Αυτό μου δίνει μεγάλη ασφάλεια και με βοηθά να δουλεύω πιο ήρεμα.
Όταν ολοκληρωθεί η αποκατάσταση και επιστρέψεις στην Αθήνα, τι θα σου λείψει περισσότερο;
Οι άνθρωποι. Η καθημερινότητα που έχουμε χτίσει εδώ. Θα συνεχίσω φυσικά την προσπάθεια στην Αθήνα, αλλά εδώ πέρασα ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της ζωής μου.
Αν αύριο γινόταν ένα θαύμα, ποιο θα ήταν;
Να ξανασηκωθώ όρθιος.
Αυτό είναι το πρώτο πράγμα που σκέφτεσαι;
Ναι. Αυτό είναι ο μεγάλος στόχος. Ξέρω ότι χρειάζεται χρόνος. Δεν βιάζομαι. Προχωράω μέρα με τη μέρα.
Έχεις θυμό για ό,τι συνέβη; Για τον δρόμο, για την κακή στιγμή, για τη μοίρα;
Όχι. Δεν κερδίζεις κάτι με τον θυμό. Αυτό έγινε. Δεν μπορώ να το αλλάξω. Μπορώ όμως να αλλάξω τον τρόπο που θα ζήσω από εδώ και πέρα.
Ποιο είναι σήμερα το μεγαλύτερο κίνητρό σου;
Να αποκτήσω όσο γίνεται μεγαλύτερη αυτονομία. Να μπορώ να κάνω πράγματα μόνος μου. Και να συνεχίσω να κυνηγάω τους στόχους μου.
Σκέφτεσαι συχνά το παρελθόν;
Όχι ιδιαίτερα. Προτιμώ να σκέφτομαι το αύριο. Αν μένεις συνέχεια σε αυτό που έχασες, δεν βλέπεις αυτά που μπορείς ακόμη να κερδίσεις.
Πολλοί άνθρωποι που θα διαβάσουν αυτή τη συνέντευξη ίσως βρίσκονται σήμερα μπροστά σε μια μεγάλη δυσκολία.Τι θα ήθελες να τους πεις;
Να μην τα παρατήσουν. Όσο δύσκολα κι αν είναι τα πράγματα, πάντα υπάρχει ένας λόγος να συνεχίσεις. Μπορεί να είναι μικρός στην αρχή, αλλά μεγαλώνει όσο προχωράς.
Η δύναμη της οικογένειας
Η συζήτηση επιστρέφει στη μητέρα του, η οποία παρακολουθεί τον γιο της να μιλά με μια ωριμότητα που δύσκολα συναντά κανείς σε έναν νέο άνθρωπο.
Κυρία Φωτεινή, ακούγοντάς τον να μιλά έτσι, τι αισθάνεστε;
(Φωτεινή Παπά): Υπερηφάνεια. Όχι γιατί είναι το παιδί μου, αλλά γιατί βλέπω έναν άνθρωπο που δεν άφησε τη δυσκολία να τον αλλάξει προς το χειρότερο. Συνεχίζει να είναι ευγενικός, αισιόδοξος και να νοιάζεται για τους άλλους.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο μάθημα που πήρατε μέσα από αυτή τη δοκιμασία;
Ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο. Η ζωή μπορεί να αλλάξει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Αυτό όμως που κάνει τη διαφορά είναι οι άνθρωποι που έχεις δίπλα σου. Η οικογένεια, οι φίλοι, οι θεραπευτές, όλοι όσοι σε στηρίζουν όταν δεν μπορείς να σταθείς μόνος σου.
Τι ήταν αυτό που σας έκανε να εμπιστευθείτε το Κέντρο Αποκατάστασης;
Η ανθρωπιά. Από την πρώτη ημέρα καταλάβαμε ότι εδώ δεν βλέπουν έναν αριθμό ή ένα περιστατικό. Βλέπουν έναν άνθρωπο. Ενδιαφέρονται πραγματικά για τον ασθενή και την οικογένειά του. Αυτό είναι ανεκτίμητο.
Αν σας ζητούσα να περιγράψετε τον Νικόλα με μία μόνο λέξη;
Μαχητής.
Εσείς δεν είχατε αναπτύξει ταχύτητα, δεν υπήρχε αλκοόλ, όλοι φορούσατε ζώνη. Κι όμως η ζωή άλλαξε μέσα σε μια στιγμή. Τι θα έλεγες στους νέους οδηγούς;
Να είναι πάντα προσεκτικοί. Η κακή στιγμή μπορεί να συμβεί στον καθένα. Και αν συμβεί κάτι δύσκολο στη ζωή τους, να μην μείνουν εκεί. Να πάνε παρακάτω. Να πιάσουν τη ζωή από την αρχή.
Η ιστορία του Νικόλα Παπά δεν είναι μια ιστορία ήττας. Είναι μια ιστορία καθημερινής υπέρβασης. Ένας νέος άνθρωπος που από τους στίβους του πρωταθλητισμού βρέθηκε να δίνει τον σημαντικότερο αγώνα της ζωής του, χωρίς να χάσει την πίστη του ούτε μία στιγμή.
Στο βλέμμα του δεν διακρίνει κανείς την παραίτηση. Διακρίνει έναν νέο που εξακολουθεί να σχεδιάζει το μέλλον του, να ονειρεύεται μεταπτυχιακές σπουδές, να μιλά για τον αθλητισμό, για την προσφορά στα κοινά, ακόμη και για την ημέρα που θα μπορέσει να υπηρετήσει την κοινωνία από μια θέση ευθύνης.
Δίπλα του, μια οικογένεια που δεν έπαψε ούτε στιγμή να πιστεύει στις δυνατότητές του και μια ομάδα ανθρώπων που απέδειξε ότι η αποκατάσταση δεν αφορά μόνο το σώμα, αλλά κυρίως την ψυχή.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη νίκη του Νικόλα να μην είναι εκείνη που όλοι εύχονται, να ξανασταθεί όρθιος. Ίσως η μεγαλύτερη νίκη να έχει ήδη κατακτηθεί. Είναι ότι, απέναντι σε μια δοκιμασία που θα λύγιζε πολλούς, εκείνος επέλεξε να συνεχίσει να ονειρεύεται.
Και αυτή είναι η πιο δυνατή υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος μπορεί να χάσει πολλά, όχι όμως και την ελπίδα, όταν αποφασίσει ότι η ζωή αξίζει να τη διεκδικεί κάθε μέρα, από την αρχή.
