Του Δημοσθένη Σαρηγιάννη
Δίπλα στο γονιδίωμα, δηλαδή, υπάρχει κάτι πολύ πιο ρευστό και πολύ πιο δικό μας: το άθροισμα όλων των εκθέσεων που δεχόμαστε από τη σύλληψη ως τον θάνατο. Αυτό το άθροισμα το ονομάζουμε εκθεσίωμα (exposome)
Ο αέρας που αναπνέουμε, το νερό που πίνουμε, η τροφή, ο θόρυβος της πόλης, η θερμοκρασία, το άγχος της καθημερινότητας, οι εκατοντάδες χημικές ουσίες που αγγίζουμε χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε. Όλα αυτά αφήνουν το αποτύπωμά τους στο σώμα μας, συχνά χρόνια πριν εμφανιστεί το πρώτο σύμπτωμα. Το εκθεσίωμα είναι η προσπάθεια της επιστήμης να τα μετρήσει όχι ένα ένα, αλλά συνολικά, όπως ακριβώς τα βιώνει ο οργανισμός: ταυτόχρονα, σε αλληλεπίδραση και σε βάθος χρόνου.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αλλαγή οπτικής. Επί δεκαετίες μελετούσαμε τους κινδύνους μεμονωμένα, τη μία ουσία τη φορά. Η πραγματικότητα όμως δεν λειτουργεί έτσι. Ένα παιδί που μεγαλώνει κοντά σε πολυσύχναστο δρόμο εκτίθεται συγχρόνως σε αιωρούμενα σωματίδια, σε θόρυβο, ίσως σε λιγότερο πράσινο και σε κοινωνικές πιέσεις. Οι επιδράσεις δεν προστίθενται απλώς, αλλά πολλαπλασιάζονται. Το εκθεσίωμα μάς επιτρέπει να δούμε αυτό το πλέγμα ολόκληρο, αξιοποιώντας εργαλεία που πριν λίγα χρόνια δεν είχαμε: φορητούς αισθητήρες, δορυφορικά δεδομένα, βιοδείκτες στο αίμα και τα ούρα, υπολογιστικά μοντέλα που ανασυνθέτουν την ατομική έκθεση από τη μήτρα ως τα γεράματα.
Στην ερευνητική μας ομάδα αυτή η προσέγγιση δοκιμάστηκε σε μεγάλης κλίμακας ευρωπαϊκά προγράμματα. Στο έργο HEALS επιχειρήσαμε να συνδέσουμε συστηματικά το εκθεσίωμα με την υγεία σε πληθυσμιακό επίπεδο, συνδυάζοντας περιβαλλοντικά, βιολογικά και γενετικά δεδομένα. Στο ICARUS εστιάσαμε στις πόλεις, εκεί όπου ζει πλέον η πλειονότητα των Ευρωπαίων, δείχνοντας πώς στοχευμένες παρεμβάσεις στην ατμοσφαιρική ρύπανση αποφέρουν άμεσα και μετρήσιμα οφέλη υγείας. Μέσα από την ευρωπαϊκή πρωτοβουλία ανθρώπινης βιοπαρακολούθησης HBM4EU χαρτογραφήσαμε τι πραγματικά κυκλοφορεί στο σώμα των πολιτών, από βαρέα μέταλλα ως ουσίες που διαταράσσουν το ορμονικό σύστημα. Και σήμερα, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Ανθρώπινου Εκθεσιώματος και Υγείας, το ερευνητικό πρόγραμμα ENVESOME και την ευρωπαϊκή ερευνητική υποδομή EIRENE, η Ελλάδα συμμετέχει ισότιμα στην προσπάθεια να γίνει το εκθεσίωμα εργαλείο πρόληψης και πολιτικής, όχι μόνο ακαδημαϊκή έννοια.
Εδώ ακριβώς συναντά το εκθεσίωμα τη λογική της Ενιαίας Υγείας (One Health). Η υγεία του ανθρώπου, των ζώων και των οικοσυστημάτων είναι ένα και το αυτό σύστημα. Δεν είναι σύμπτωση ότι οι ίδιοι ρύποι που υποβαθμίζουν τα νερά και τα εδάφη επιβαρύνουν και εμάς, ούτε ότι η κλιματική κρίση φέρνει μαζί της καύσωνες, νέες λοιμώξεις και εντεινόμενη ατμοσφαιρική ρύπανση. Το βιώνουμε πλέον κάθε καλοκαίρι στην Ελλάδα: ένας παρατεταμένος καύσωνας ή οι καπνοί μιας δασικής πυρκαγιάς δεν είναι μόνο περιβαλλοντικά γεγονότα, είναι και οξείες κρίσεις δημόσιας υγείας που αφήνουν αποτύπωμα στην καρδιά, στους πνεύμονες και στον ψυχισμό χιλιάδων ανθρώπων ταυτόχρονα. Η μικροβιακή αντοχή, οι ζωονόσοι, η επισιτιστική ασφάλεια: όλα περνούν μέσα από τη διεπαφή περιβάλλοντος και οργανισμού. Το εκθεσίωμα δίνει σε αυτή τη διαίσθηση ποσοτική βάση. Μας επιτρέπει να πούμε όχι απλώς ότι το περιβάλλον επηρεάζει την υγεία, αλλά πόσο, πότε και για ποιον.
Αυτό το «για ποιον» έχει ιδιαίτερη σημασία. Το εκθεσίωμα δεν κατανέμεται δίκαια. Οι πιο ευάλωτοι, τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, οι εργαζόμενοι σε βαριές συνθήκες, οι κάτοικοι υποβαθμισμένων περιοχών, σηκώνουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος του φορτίου. Μια πολιτική υγείας που αγνοεί το εκθεσίωμα αναπόφευκτα διευρύνει τις ανισότητες. Αντίθετα, όταν μετράμε την πραγματική έκθεση, μπορούμε να στοχεύσουμε εκεί που χρειάζεται περισσότερο, με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και μικρότερο κόστος.
Η καλή είδηση είναι ότι, σε αντίθεση με το γονιδίωμα, το εκθεσίωμα είναι σε μεγάλο βαθμό τροποποιήσιμο. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε τα γονίδιά μας, μπορούμε όμως να καθαρίσουμε τον αέρα μιας πόλης, να απομακρύνουμε επικίνδυνες ουσίες από τα προϊόντα, να σχεδιάσουμε γειτονιές με περισσότερο πράσινο και λιγότερο θόρυβο. Κάθε τέτοια παρέμβαση είναι, στην ουσία, πρόληψη σε πληθυσμιακή κλίμακα. Και η πρόληψη, το ξέρουμε καλά, είναι πάντα φθηνότερη και πιο ανθρώπινη από τη θεραπεία.
Για την Ελλάδα, μια χώρα με σημαντικό επιστημονικό δυναμικό αλλά και με πραγματικές περιβαλλοντικές πιέσεις, το εκθεσίωμα δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η ευκαιρία να περάσουμε από τη διαχείριση της ασθένειας στην προστασία της υγείας. Χρειάζεται συστηματική βιοπαρακολούθηση, ανοιχτά δεδομένα, συνεργασία της έρευνας με τη δημόσια διοίκηση και, πάνω απ’ όλα, την πολιτική βούληση να αντιμετωπίσουμε το περιβάλλον ως θεμέλιο της υγείας και όχι ως πάρεργο.
Το γονιδίωμα μάς είπε ποιοι είμαστε. Το εκθεσίωμα μάς λέει πώς ζούμε, και άρα πώς μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα. Το να το μετρήσουμε σωστά και να δράσουμε με βάση αυτή τη γνώση είναι ίσως η πιο ουσιαστική επένδυση που μπορεί να κάνει μια κοινωνία στην υγεία των παιδιών της.
Πηγή: tanea.gr
