Το Υπουργείο Παιδείας πρέπει να διοικήσουν κλασικοί φιλόλογοι περιωπής
Ευσταθίου στην «Πολιτεία Θεσσαλών» αναδεικνύει τη μακρόχρονη και βαθιά σχέση του καθηγητή με την Κλασική Φιλολογία, την οποία περιγράφει ως «σχέση ζωής». Η ενασχόλησή του ξεκίνησε από τα σχολικά χρόνια, μέσα από την επίδραση σημαντικών δασκάλων, και εξελίχθηκε μέσα από τις σπουδές του στην Ελλάδα και αργότερα στη Μεγάλη Βρετανία. Εκεί διαμόρφωσε μια πιο διεθνή και ερευνητική οπτική, αναγνωρίζοντας ότι η μελέτη της αρχαιότητας δεν αφορά μόνο το παρελθόν αλλά και τη διαρκή επίδρασή του στον σύγχρονο κόσμο. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στην αμφισβήτηση, την πολυπρισματική προσέγγιση και την επιστημονική τόλμη.
Συνέντευξη στη Λόλα Γάτσιου από την «Πολιτεία Θεσσαλών» Κυριακή 28 Ιουνίου 2026
Κεντρική θέση στη σκέψη του κατέχει η διαθεματικότητα. Υποστηρίζει ότι η φιλολογία αποτελεί τη βάση για την κατανόηση της ιστορίας, της ρητορικής και του δικαίου, ενώ η ουσιαστική έρευνα απαιτεί συνεργασία διαφορετικών επιστημονικών πεδίων. Ως παράδειγμα αναφέρει τη μελέτη του για την Ειρήνη του Φιλοκράτη, όπου συνδύασε φιλολογική και ρητορική ανάλυση για την ιστορική ανασύνθεση των γεγονότων.
Σχετικά με τη ρητορική, τονίζει ότι παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη, καθώς συνδέεται με τη δημοκρατία, την ελευθερία έκφρασης και κυρίως με την κατανόηση του ακροατηρίου. Παράλληλα, μέσα από το Αττικό Δίκαιο επισημαίνει ότι η αθηναϊκή δημοκρατία βασιζόταν στη συμμετοχή των πολιτών και σε αυστηρούς μηχανισμούς ελέγχου της εξουσίας, στοιχεία που θεωρεί χρήσιμα και για τις σύγχρονες κοινωνίες.
Για την εκπαίδευση εκφράζει ανησυχία για την υποχώρηση των ανθρωπιστικών σπουδών και υποστηρίζει ότι αυτές πρέπει να επανέλθουν στον πυρήνα του εκπαιδευτικού συστήματος, σε ισορροπία με τις θετικές και εφαρμοσμένες επιστήμες. Θεωρεί αναγκαίο τον εκσυγχρονισμό της διδασκαλίας μέσα από τη σύνδεση της γνώσης με το βίωμα και την τοπική ιστορία.
Τέλος, αναφέρεται στη διεθνή απήχηση του ελληνικού πολιτισμού, ιδιαίτερα στην Κίνα, και υπογραμμίζει ότι το πανεπιστήμιο οφείλει να λειτουργεί προς όφελος της κοινωνίας, μετατρέποντας την επιστημονική γνώση σε δημόσιο αγαθό.
Κύριε Ευσταθίου, έχετε αφιερώσει την ακαδημαϊκή σας πορεία στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία. Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε αρχικά στην Κλασική Φιλολογία και τι εξακολουθεί να σας κρατά δημιουργικά συνδεδεμένο με το αντικείμενο;
Στην πραγματικότητα αυτή η σχέση είναι μία σχέση ζωής, γι’ αυτό μετά από τόσα χρόνια παραμένει ζωντανή και γίνεται όλο και πιο ώριμη. Η επαφή μου εκκινεί από τα χρόνια του Γυμνασίου και του Λυκείου, οι καλοί μου δάσκαλοι (Κουζίνα-Τανάγια, Δεληγιάννης, Κυρίτσης, Γκισάκη, Τσιάρας, Μποζογλανίδης, για να αναφέρω λίγους) φώτισαν τον δρόμο μου και με οδήγησαν στη Φιλολογία του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου.
Εκεί ανέλαβαν άλλοι να μου δείξουν τι σημαίνει έρευνα. Ήταν ο Δημήτρης Λυπουρλής, ο Δημήτρης Μαρωνίτης, ο Γιάννης Καζάζης, ο Δανιήλ Ιακώβ, ο Βασίλης Κατσαρός. Υπέροχη και πολύ δύσκολη η Φιλοσοφική Σχολή της εποχής εκείνης, πλούσιοι σε γνώσεις και εμπειρίες οι πτυχιούχοι της. Κάποια στιγμή με τρόμαξαν οι απαιτήσεις των πτυχιακών μαθημάτων στα Αρχαία Ελληνικά και τα Λατινικά. Απαιτήσεις που δυστυχώς δεν υπήρχαν πουθενά αλλού στο ελληνικό πανεπιστήμιο και εξακολουθούν να μην υπάρχουν ακόμη και σήμερα. Γοητεύτηκα από την καλλιέργεια, την παιδαγωγική αμεσότητα και τις νοητικές ικανότητες των δασκάλων μου, αλλά νομίζω ότι αυτό δεν ήταν αρκετό για να ολοκληρώσω τη δική μου επιστημονική ταυτότητα.
Παρά την επιτυχημένη, αν και ολιγόχρονη πορεία μου στην ιδιωτική εκπαίδευση (φροντιστήρια τότε), λαμβάνοντας μία μικρή υποτροφία δοκίμασα να βελτιώσω τις όποιες δεξιότητές μου στη Μεγάλη Βρετανία. Στο Λονδίνο (King’s College, University College, Royal Holloway College) κοντά σε σπουδαίους δασκάλους (Dame Averil Cameron, Dame Pat Easterling, Herwig Maeler, Stephen Usher, Julian Chrysostomides) μου αποκαλύφθηκε ένας άλλος κόσμος, ο ελληνικός του παρελθόντος αλλά κυρίως το ανεξίτηλο αποτύπωμά του στον σύγχρονο κόσμο.
Οι πρωταγόρειες αρχές της αμφισβήτησης και της αντιμετώπισης ενός γεγονότος από δύο τουλάχιστον οπτικές γωνίες που έχουν εμπνεύσει τη διεθνή έρευνα, με ενέπνευσαν και με έκαναν πιο θαρραλέο επιστημονικά. Τόλμησα να αμφισβητήσω αυθεντίες του χώρου μου και σε κάποια ερευνητικά ζητήματα να προσθέσω το δικό μου λιθαράκι. Εκπληκτικός ο δάσκαλός μου, ο επόπτης της διδακτορικής διατριβής, ο Chris Carey, μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας, σπουδαίος επιστήμονας και άνθρωπος, με οδήγησε σταδιακά σε πεδία επιστημονικής επάρκειας και αυτοεκτίμησης. Του οφείλω πολλά, πάρα πολλά.
“Όσο κυριαρχούν στον χώρο της παιδείας οι τεχνολόγοι και οι συνδικαλιστές δεν θα υπάρξει ούτε όραμα ούτε ορίζοντας. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες πρέπει να χρησιμοποιηθούν όχι ως αντίβαρο αλλά ως κέντρο βάρους της εκπαίδευσης, ως έμφαση και πυρήνας”
Η έρευνά σας συνδέει τη φιλολογία, την ιστορία, τη ρητορική και το αττικό δίκαιο. Πώς συνομιλούν μεταξύ τους αυτά τα πεδία και τι μας αποκαλύπτει αυτή η διαθεματική προσέγγιση για τον αρχαίο κόσμο;
Ο αρχαίος κόσμος, και εννοώ με τον όρο το ιστορικό μας παρελθόν εν γένει, είναι ένα πολύτιμο διαμάντι για τον ελληνισμό και την παγκόσμια κοινότητα. Η διαθεματικότητα στην έρευνα και τη διδασκαλία είναι αυτονόητη, απορώ γιατί για κάποιους είναι δυσνόητη. Χωρίς τη φιλολογία, την αρχαιότερη επιστήμη (την εισήγαγαν οι αλεξανδρινοί φιλόλογοι τον 3ο αι. π.Χ.) δεν κάνεις έρευνα ούτε στην ιστορία ούτε στη ρητορική ούτε στο δίκαιο. Δεν μπορείς να μελετήσεις τις πηγές χωρίς να είσαι καλός, πολύ καλός φιλόλογος.
Βέβαια η έρευνα εκτός από διαθεματική είναι και διεπιστημονική (δύσκολο στην Ελλάδα αυτό), γιατί απαιτεί τη σύμπραξη επιστημόνων από πολλούς επιστημονικούς κλάδους, αλλά έτσι επιτυγχάνεται το βέλτιστο επιστημονικό αποτέλεσμα. Επομένως, με αφετηρία την κλασική φιλολογία η έρευνά μου εκτείνεται και σε άλλους κλάδους, καθώς οι κατατμήσεις του επιστητού διευκολύνουν κυρίως τους αρχαρίους. Για παράδειγμα, θα αναφέρω ένα άρθρο μου στο διεθνές περιοδικό Historia για την Ειρήνη του Φιλοκράτη μεταξύ Αθήνας και Φιλίππου Β’ το 346 π.Χ. Διαθέτουμε σήμερα δύο απολύτως αντικρουόμενες αφηγήσεις (του τύπου άσπρο-μαύρο) από τον Δημοσθένη και τον Αισχίνη. Η ανασύνθεση των γεγονότων που προσπάθησα να προσφέρω στην επιστημονική κοινότητα και στο ευρύτερο κοινό βασίστηκε στη φιλολογική και ρητορική ανάλυση των πηγών.
Ο υπότιτλος του άρθρου είναι «μελετώντας την ιστορία με τη βοήθεια της ρητορικής». Σεμνύνομαι για την εύστοχη απόδοση των γεγονότων ίσως την καλύτερη εδώ και 200 χρόνια, γιατί συνδυάζει πολλές επιμέρους προσεγγίσεις. Οι διεθνείς αναφορές, άλλως ετεροαναφορές, στο άρθρο (άνω των 100) δείχνουν την αποδοχή της προσέγγισής μου προκαλώντας και αντιδράσεις επίσης.
Η αρχαία ελληνική ρητορική θεωρείται μέχρι σήμερα θεμέλιο του δημόσιου λόγου. Ποια στοιχεία της πιστεύετε ότι παραμένουν επίκαιρα στη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα;
Εδώ αναγκαζόμαστε να κάνουμε μία θλιβερή διευκρίνιση: άλλη η θεώρηση και χρήση της ρητορικής στον δυτικό κόσμο και άλλη στην Ελλάδα. Η αρχαία ελληνική ρητορική κατέστη αντικείμενο συστηματικής μελέτης και αξιοποίησης στην Ευρώπη αρχικά, εδώ και 250 χρόνια, και στις ΗΠΑ αργότερα. Η ρητορική είναι συνυφασμένη με την ελευθερία της έκφρασης (παρρησία) και βεβαίως με τη δημοκρατία. Οι Αμερικανοί μετέτρεψαν τη ρητορική σε σπουδαίο πολιτικό εργαλείο. Διδασκόταν και ακόμη διδάσκεται σε όλα, μα όλα, τα πανεπιστήμια των ΗΠΑ. Τα καλύτερα βιβλία εισαγωγής στη ρητορική εκδόθηκαν στην Αμερική.
Και ρητορική δεν σημαίνει μόνο λέγειν αλλά και γράφειν. Το κυριότερο στοιχείο από το τρίπτυχο «πομπός-μήνυμα-δέκτης» είναι ο δέκτης, το ακροατήριο, και αυτό διδάσκω στα παιδιά. Αν ως ομιλητής δεν έχεις αναλύσει το ακροατήριό σου, το μήνυμα δεν θα προσληφθεί επιτυχώς. Η προεκλογική μου εκστρατεία ως υποψήφιου πρύτανη το 2020 βασίστηκε στη διαφοροποίηση του μηνύματος ανάλογα με το ακροατήριο. Και είχε επιτυχία, αν λάβουμε υπόψη ότι είχε να αντιμετωπίσει πολύ ‘δυσμενείς’ και οργανωμένες συνθήκες.
“Χωρίς τη φιλολογία, την αρχαιότερη δεν κάνεις έρευνα ούτε στην ιστορία ούτε στη ρητορική ούτε στο δίκαιο”
Μέσα από τη μελέτη του Αττικού Δικαίου, ποιες ομοιότητες ή αντιθέσεις βλέπετε ανάμεσα στις αρχαίες αντιλήψεις περί δικαιοσύνης και στις σημερινές δημοκρατικές κοινωνίες;
Η αθηναϊκή δημοκρατία επιδίωκε τη συμμετοχή όλων των πολιτών σε κάθε διοικητική διαδικασία, αλλά και στη δικαιοσύνη, καθώς απλοί πολίτες, γεωργοί, έμποροι, αλλά και φιλόσοφοι κληρώνονταν να δικάζουν. Αυτό δεν ήταν μία επιπολαιότητα, σίγουρα ήταν ένα πολιτικό ρίσκο, αλλά διαφύλαττε το πολίτευμα που είχε ως βασική αρχή τη συμμετοχικότητα και όχι την αδιαφορία. Αχρείος ο αμέτοχος στα κοινά πολίτης. Δείτε πόση αδιαφορία υπάρχει σήμερα για τα κοινά με ποια ποσοστά συμμετοχής σε εκλογές εκλέγονται οι κυβερνήσεις.
Το άλλο στοιχείο, σημαντικό ιδιαίτερα, ήταν ο έλεγχος όσων απλών πολιτών ή και των έμπειρων στη διοίκηση για το πολιτικό έργο που προσέφεραν στην πόλη. Ένας έλεγχος συστηματικός, δομημένος και πολλαπλός. Έλεγχος πριν αναλάβεις εξουσία (δοκιμασία λεγόταν) για να διαπιστωθεί ποιος είσαι, τι έκανες στο παρελθόν, ήσουν επιτυχής στη διαχείριση των του οίκου σου (οικονομικά και άλλα), συμπεριφέρθηκες δεόντως στους γονείς σου και άλλα σημαντικά. Κατά τη διάρκεια της ετήσιας θητείας σου πολύ συχνός έλεγχος της οικονομικής και πολιτικής διαχείρισης και με το πέρας της θητείας σου, συνολικός τριπλός έλεγχος η εύθυνα (οικονομικός από λογιστές, πολιτικός από τους εύθυνους και ανακεφαλαιωτικός από όλους τους πολίτες που είχαν δικαίωμα να καταθέσουν γραπτή καταγγελία που κατετίθετο στους εύθυνους περνούσε στους θεσμοθέτες και κατόπιν αξιολόγησης οδηγείτο στα δικαστήρια).
Το σύστημα αυτό προκαλεί και σήμερα το ενδιαφέρον των δημοκρατικών πολιτευμάτων όπου γης. Σχετικό μου άρθρο για την εύθυνα στο περιοδικό Dike χρησιμοποιήθηκε από κοινοβούλια του Περού, της Γκάνας, εκτός βέβαια από την τρέχουσα έρευνα στη Δυτική Ευρώπη και την Αμερική. Ποιος από τους σημερινούς Έλληνες βουλευτές τα γνωρίζει αυτά;
Ως πανεπιστημιακός δάσκαλος επί σειρά ετών, πώς βλέπετε να αλλάζει η σχέση των νέων ανθρώπων με τις ανθρωπιστικές σπουδές και την κλασική παιδεία;
Δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα αν δεν διοικήσουν το Υπουργείο Παιδείας Κλασικοί φιλόλογοι περιωπής, και δεν εννοώ σε καμία περίπτωση τον εαυτό μου βεβαίως. Ήταν ατυχέστατο που τόσα χρόνια οι εκάστοτε Υπουργοί χρησιμοποιούσαν τον μακαρίτη Γιάννη Καζάζη σε επιτροπές εξετάσεων και σε δευτερεύοντα ζητήματα οργάνωσης της εκπαίδευσης (γνωστή η επιτροπή Καζάζη). Όσο κυριαρχούν στον χώρο της παιδείας οι τεχνολόγοι και οι συνδικαλιστές δεν θα υπάρξει ούτε όραμα ούτε ορίζοντας. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες πρέπει να χρησιμοποιηθούν όχι ως αντίβαρο αλλά ως κέντρο βάρους της εκπαίδευσης, ως έμφαση και πυρήνας.
Μαζί βέβαια με τις θετικές επιστήμες, τα μαθηματικά, τη φυσική και τη χημεία. Μετά έρχονται οι εφαρμοσμένες επιστήμες όπως η πληροφορική. Για να δώσω ένα παράδειγμα, δεν μπορείς να γράψεις λογοτεχνία, αν δεν γνωρίζεις το αλφάβητο (και ο Όμηρος το χρειάστηκε), δεν μπορείς να γράψεις κώδικα στην πληροφορική, αν δεν ξέρεις μαθηματικά και αλγορίθμους. Εντέλει, δεν μπορείς να γράψεις ιστορία, αν δεν μπορείς εσύ ο ίδιος να διαβάσεις τις πηγές. Οι μέθοδοι διδασκαλίας πρέπει να εκσυγχρονιστούν και νομίζω πλέον είμαστε σε θέση να τις εκσυγχρονίσουμε. Πρέπει στη διδασκαλία του παρελθόντος να προσθέσουμε το οικείο ως αφετηρία (τοπική ιστορία) και το βίωμα (μουσειακή εκπαίδευση).
Υπάρχει σήμερα κίνδυνος η μελέτη της αρχαιότητας να αντιμετωπίζεται ως κάτι «μουσειακό»; Με ποιους τρόπους μπορεί να αποκτήσει ξανά κοινωνική και εκπαιδευτική δυναμική;
Αυτό που λέτε δεν είναι κίνδυνος αλλά η πραγματικότητα. Χρειαζόμαστε δασκάλους που σταδιακά τους έχουμε χάσει. Οι άφρονες πειραματισμοί, οι δήθεν εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, μάς οδήγησαν να χάσουμε τους φιλολόγους του σχολείου, τους βασικούς καθηγητές με σχετική πληρότητα στη γνώση των ανθρωπιστικών μαθημάτων. Τώρα, τι κάνουμε τώρα; “Φιλόλογοι” (ΠΕ02) χωρίς να έχουν διδαχθεί στο πανεπιστήμιο αρχαία ελληνικά, λατινικά, νέα ελληνικά ή ακόμη και ιστορία τι θα διδάξουν στα παιδιά σας; Πώς βιώνουν οι ίδιοι το παρελθόν, αφού ποτέ δεν το γνώρισαν; Είναι σαφώς αδύνατο να το διδάξουν και να εμπνεύσουν τους μαθητές. Στις λύσεις έχω ήδη αναφερθεί παραπάνω.
(βιογραφικο)
Ο Αθανάσιος Ευσταθίου είναι Καθηγητής A’ Βαθμίδας στο Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου στην Κέρκυρα, με γνωστικό αντικείμενο την «Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία» στον προπτυχιακό καθώς και σε μεταπτυχιακούς κύκλους του εν λόγω Τμήματος. Έχει διατελέσει Κοσμήτορας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών, Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας, καθώς και υποψήφιος Πρύτανης του ιδρύματος. Εστιάζει στην Κλασική Φιλολογία, την Αρχαία Ελληνική Ιστορία, την αρχαία ελληνική ρητορεία/ρητορική και το Αττικό Δίκαιο. Είναι Διευθυντής του Εργαστηρίου Μελέτης του Αρχαίου Κόσμου και οργανώνει διεθνή θερινά σχολεία και προγράμματα για ξένους φοιτητές (π.χ. από την Κίνα) στην Κέρκυρα. Διαθέτει πλούσιο ερευνητικό έργο με δημοσιεύσεις, που αφορούν κυρίως σε θέματα της Φιλολογίας και της Ιστορίας της κλασικής αρχαιότητας και συγκεκριμένα θέματα ρητορείας και ρητορικής, αττικού δικαίου. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ)και απέκτησε Διδακτορικό (PhD) στην Αρχαία Ρητορική από το Royal Holloway College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου.
