Των Βίκυς Κουρλιμπίνη- Ξανθής Γούναρη
Όπως σε πολλές χώρες στην Ευρώπη (Ηνωμένο Βασίλειο, Γερμανία, Ολλανδία, Ιταλία, Σουηδία και άλλες), και στην Ελλάδα οι καταναλωτές θα μπορούσαν να βρίσκουν μη συνταγογραφούμενα φάρμακα και στα καταστήματα λιανικής. Ενδεχομένως, πολύ φθηνότερα σε σχέση με τις ισχύουσες σημερινές τιμές, μετά το διαρκές ράλι ανατιμήσεων των τελευταίων, όπως είχε αποκαλύψει το Capital.gr προ ημερών.
Άλλωστε, το νομοθετικό πλαίσιο για τη διάθεση φαρμάκων για τα οποία δεν απαιτείται ιατρική συνταγή από τα σούπερ μάρκετ υπάρχει ήδη μια δεκαετία. Το παράδοξο όμως είναι πως δεν εφαρμόστηκε ποτέ.
Τι μεσολάβησε ώστε η πώληση φαρμάκων ευρείας χρήσης, όπως για παράδειγμα τα αναλγητικά, να παραμείνει τελικά αποκλειστικά στα φαρμακεία; Γιατί ο ανταγωνισμός δεν λειτουργεί με συνέπεια οι καταναλωτές να είναι τελικά οι μεγάλοι χαμένοι λόγω των υπέρογκων αυξήσεων που έχουν συντελεστεί τα τελευταία χρόνια, μετά την απελευθέρωση των τιμών σε παυσίπονα, αντιπυρετικά, ρινικά σκευάσματα, αντιφλεγμονώδη, οφθαλμολογικές σταγόνες και παρόμοια φάρμακα; Γιατί εφαρμόστηκε μόνο το κομμάτι της μεταρρύθμισης (απελευθέρωση τιμών των μη συνταγογραφούμενων) που ευνοεί μόνο τους συντελεστές της προσφοράς στην αγορά και το κομμάτι της μεταρρύθμισης που ευνοεί τους καταναλωτές (περρισσότερα κανάλια διάθεσης) έμεινε στα χαρτιά με αποτέλεσμα εκρηκτικές και συνεχείς αυξήσεις τιμών;
Το χρονικό των αποφάσεων που έμειναν στα συρτάρια
Στο πλαίσιο των μνημονιακών υποχρεώσεων που είχε η Ελλάδα, το 2016 υπογράφηκε από τον τότε υπουργό Υγείας της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ Ανδρέα Ξανθό η υπουργική απόφαση με τις προϋποθέσεις για την είσοδο των λεγόμενων Φαρμάκων Γενικής Διάθεσης (ΓΕΔΙΦΑ), όπως είχαν ονομαστεί, στα σούπερ μάρκετ.
Ήταν μια ειδική κατηγορία φαρμάκων, 216 σε αριθμό με 43 δραστικές ουσίες, που ανήκαν στη μεγάλη κατηγορία των περίπου 1.500 Μη Συνταγογραφούμενων Φαρμάκων (ΜΗΣΥΦΑ).
Επρόκειτο για σκευάσματα που θα μπορούσε ο καταναλωτής να προμηθευτεί και μόνος του, χωρίς να απαιτείται κάποια ειδική γνώση ή οδηγία για την κατανάλωσή τους, όπως παυσίπονα, αντιπυρετικά για κρυολόγημα, κρέμες για μυικούς πόνους, αντιφλεγμονώδη για ήπιες φλεγμονώδεις καταστάσεις. Οι περιορισμοί όμως, που είχαν καθοριστεί από την επιστημονική επιτροπή του ΕΟΦ, ήταν ήδη σημαντικοί: μικρότερη συσκευασία και διαφορετική περιεκτικότητα.
Τον Ιούλιο του 2016 δημοσιεύτηκε το σχετικό ΦΕΚ με το οποίο καθορίζονταν οι προϋποθέσεις για την παραγωγή και τη διάθεση των Φαρμάκων Γενικής Διάθεσης από τα καταστήματα λιανικής.
Μεταξύ αυτών οριζόταν πως θα έπρεπε να είναι φάρμακα αντιμετώπισης προφανούς συμπτώματος (κεφαλαλγία, ναυτία κ.ά) ή περιστατικού εύκολης αντιμετώπισης (π.χ. δήγμα εντόμου). Επίσης, η οδηγία του δοσολογικού σχήματος να είναι απλή ώστε να είναι εύκολο να ακολουθηθεί από τον ασθενή και οι αλληλεπιδράσεις τους με άλλες συχνά χορηγούμενες θεραπείες (π.χ. θεραπείες για χρόνιες νόσους) να είναι ελάχιστες και, εφόσον υπάρχουν, αυτές να είναι χαμηλού κινδύνου. Η λιανική πώληση των ΓΕΔΙΦΑ επιτρεπόταν μόνο από τα νομίμως λειτουργούντα φαρμακεία και τα καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος λιανικής διάθεσης τροφίμων και ποτών που έχουν αδειοδοτηθεί για τη λειτουργία α) υπεραγοράς τροφίμων (supermarkets) και β) παντοπωλείου.
Οι φαρμακοποιοί είχαν ήδη επαναστατήσει, μη θέλοντας να απωλέσουν την αποκλειστικότητά τους στη διάθεση φαρμάκων. Υπενθυμίζεται πως το περιθώριο κέρδους για μη συνταγογραφούμενα φάρμακα κάτω των πενήντα ευρώ είναι 20%, όμως ο μεγάλος τζίρος βρίσκεται στα καλλυντικά και στα παραφάρμακα, που φτάνει το 35%.
Γιατί οι φαρμακοβιομηχανίες δεν προχώρησαν
Όμως μεγάλα αντικίνητρα καταγράφηκαν και από τις φαρμακοβιομηχανίες, που αρχικά ήταν θετικές σύμφωνα με το ρεπορτάζ στην παραγωγή αυτής της ειδικής κατηγορίας φαρμάκων. Οι κανόνες όριζαν πως οι συσκευασίες τους πρέπει να είναι μικρές σε τέτοιο βαθμό που, σε συνδυασμό με την περιεκτικότητα, η συνολική ποσότητα του φαρμάκου να μην ξεπερνά δόση που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τον λήπτη. Επιπλέον, η εξωτερική συσκευασία κάθε φαρμακευτικού προϊόντος που κατατάσσεται στα ΓΕ.ΔΙ.ΦΑ. πρέπει να φέρει ανεξίτηλο προτυπωμένο ευδιάκριτο πράσινο κύκλο, εντός του οποίου θα αναγράφεται το αρκτικόλεξο ΓΕ.ΔΙ.ΦΑ με πορτοκαλί χρώμα. Τέλος, απαγορευόταν η πώληση άνω των 2 ίδιων συσκευασιών ανά συναλλαγή.
Λίγο καιρό αργότερα, ο ΕΟΦ ανακοινώνει τις δραστικές ουσίες που θα συνιστούν την κατηγορία των Φαρμάκων Γενικής Διάθεσης. Ήταν σκευάσματα με βάση τη δραστική ουσία παρακεταμόλη, την οποία περιέχουν πολλά γνωστά αναλγητικά και αντιπυρετικά φάρμακα, το ακετυλοσαλικυλικό οξύ (ασπιρίνη), σκευάσματα για τους πόνους των μυών, την ακμή, αντιόξινα προϊόντα, αντισηπτικά της στοματικής κοιλότητας, αντιισταμινικά για τοπική χρήση
Ένα χρόνο μετά, το Σεπτέμβριο του 2017,ο Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων κάλεσε τις φαρμακευτικές επιχειρήσεις να υποβάλουν αιτήσεις ένταξης των προϊόντων τους στον κατάλογο με τα σκευάσματα γενικής διάθεσης, τα οποία θα μπορούν να διατίθενται στα σούπερ μάρκετ, σημειώνοντας ωστόσο πως η διαδικασία της αξιολόγησης θα είναι γρήγορη. Ειδικότερα, η όλη διαδικασία θα ολοκληρωνόταν σε 60 ημέρες, υπό την προϋπόθεση ότι ο υποβαλλόμενος φάκελος είναι πλήρης και δεν απαιτούνται συμπληρωματικά στοιχεία ή επικαιροποίηση των κειμένων.
Έπειτα, σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Capital.gr, δεν υπήρξαν άλλες κινήσεις για λόγους που ακόμη διερευνώνται. Πηγές της φαρμακοβιομηχανίας τονίζουν πως η παραγωγή των ΓΕΔΙΦΑ ήταν απαιτητική και κατά πάσα πιθανότητα μελλοντικά ζημιογόνος για τις επιχειρήσεις. Από την άλλη πλευρά οι φαρμακοποιοί επαναλαμβάνουν πως για την ασφάλεια των καταναλωτών τα φάρμακα πρέπει να παραμείνουν στα φαρμακεία. Την άνοδο των τιμών όμως την πληρώνει τελικά ο καταναλωτής όλα αυτά τα χρόνια.
Ανεβαίνουν συνεχώς οι τιμές
Πηγές από το χώρο των φαρμακαποθηκών σημειώνουν στο Capital.gr πως οι αυξήσεις στις τιμές των μη συνταγογραφούμενων φαρμάκων είναι συνεχείς και από το 2017 είναι στις περισσότερες περιπτώσεις τουλάχιστον διπλάσιες ενώ σε ευρείας κατανάλωσης αναλγητικά-αντυπυρετικά είναι πλέον ακόμη και τετραπλάσιες. Όπως λένε, σχεδόν κάθε εβδομάδα μια φαρμακευτική εταιρεία ενημερώνει τις αποθήκες για το νέο τιμοκατάλογο χονδρικής διάθεσης των προϊόντων που θα ισχύσουν, με σημαντικές ανατιμήσεις. Γνωστό αναλγητικό με δραστική ουσία την παρακεταμόλη, από 2,76 σε 2,84 ευρώ χονδρική τιμή, ρινικό σκεύασμα για αποσυμφόρηση από 5,82 σε 5,99 ευρώ, πολυβιταμίνες από 11,09 σε 11,65 ευρώ και πολλά άλλα.
Η διαδικασία μέχρι τον καταναλωτή περνά από διάφορα στάδια. Οι φαρμακευτικές δίνουν στις αποθήκες σκευάσματα με μια έκπτωση της τάξεως του 18% και μετά ξεκινά η “μάχη” όπως λένε το σε τι τιμές θα φτάσουν τα φάρμακα αυτά στα ράφια των φαρμακείων. Για αυτό υπάρχουν μικρές αποκλίσεις στις τελικές λιανικές τιμές.
Προς το παρόν παραμένει άγνωστο εάν τελικά θα αλλάξει κάτι με τα Μη Συνταγογραφούμενα Φάρμακα. Η απελευθέρωση των τιμών τους, σύμφωνα με πηγές του υπουργείου Υγείας, έχει ψηφιστεί και δεν φαίνεται στην παρούσα φάση να υπάρχει πρόθεση αλλαγών στο ισχύον πλαίσιο λειτουργίας της φαρμακευτικής αγοράς.
Από την άλλη πλευρά, οι καταναλωτές θεωρούν πως οι αυξήσεις θα συνεχιστούν, ενώ σε πολλές περιπτώσεις δεν υπάρχουν φθηνότερες εναλλακτικές επιλογές- όπως για παράδειγμα γενόσημα παρακεταμόλης που κυκλοφορούν ευρέως σε άλλες χώρες (Ηνωμένο Βασίλειο, Ολλανδία)-, αφού η φαρμακευτική αγορά των μη συνταγογραφούμενων κυριαρχείται από ισχυρά brands, όπως είχε αναδείξει το Capital.gr.
Τι απαντούν τα σούπερ μάρκετ
Πηγές από τον κλάδο των σούπερ μάρκετ υποστηρίζουν ότι η αγορά των ΓΕΔΙΦΑ (Γενικής Διάθεσης Φάρμακα) άνοιξε μόνο τυπικά και όχι ουσιαστικά. Ενώ το θεσμικό πλαίσιο επέτρεπε τη διάθεση συγκεκριμένων αναλγητικών, αντιπυρετικών και αντιφλεγμονωδών σκευασμάτων εκτός φαρμακείων, στην πράξη οι περιορισμοί που τέθηκαν στις συσκευασίες και τις περιεκτικότητες λειτούργησαν αποτρεπτικά για τις φαρμακοβιομηχανίες. Οι περισσότερες δεν προχώρησαν στην ανάπτυξη ξεχωριστών κωδικών προϊόντων αποκλειστικά για τη λιανική εκτός φαρμακείων, με αποτέλεσμα οι αλυσίδες να μην έχουν ουσιαστικά διαθέσιμα προϊόντα για να τοποθετήσουν στα ράφια τους.
Πίσω από αυτή την αδράνεια, στελέχη του κλάδου εντοπίζουν τη λογική των φαρμακαποθηκών. Δέκα περίπου φαρμακαποθήκες ελέγχουν την εφοδιαστική αλυσίδα προς τα δώδεκα χιλιάδες φαρμακεία της χώρας, διανέμοντας καθημερινά χωρίς διακοπή. Τα μεικτά περιθώρια που απολαμβάνουν τόσο οι φαρμακαποθήκες όσο και οι φαρμακοποιοί κρίνονται από τους ίδιους τους παράγοντες της αγοράς ως ιδιαίτερα υψηλά — και κανείς δεν έχει συμφέρον να τα διαταράξει. Οι φαρμακοβιομηχανίες, εξάλλου, δεν επιθυμούν να αναπτύξουν εναλλακτικές συσκευασίες που θα επέτρεπαν την ευρεία διάθεση εκτός φαρμακείων, καθώς αυτό θα πίεζε και τα δικά τους περιθώρια. Ο μόνος που χάνει τελικά είναι ο καταναλωτής.
Στελέχη του οργανωμένου λιανεμπορίου σημειώνουν ότι εάν γνωστά μη συνταγογραφούμενα φάρμακα, όπως τα προϊόντα παρακεταμόλης, διατίθεντο ευρέως μέσω των σούπερ μάρκετ, θα αναπτυσσόταν έντονος ανταγωνισμός τιμών. Το μοντέλο λειτουργίας των μεγάλων αλυσίδων, που βασίζεται σε χαμηλότερα περιθώρια κέρδους και μεγαλύτερους όγκους πωλήσεων, θα μπορούσε να συμπιέσει το κόστος για τον καταναλωτή και να επηρεάσει συνολικά την αγορά.
Από τις ίδιες πηγές υπενθυμίζεται ότι εκείνη την περίοδο (2016-2017) υπήρξαν επαφές και συζητήσεις για την είσοδο διεθνών αλυσίδων εξειδικευμένων στην προσωπική φροντίδα και τα μη συνταγογραφούμενα φάρμακα. Τα σχέδια αυτά εγκαταλείφθηκαν όταν κατέστη σαφές ότι η πώληση των σχετικών προϊόντων εκτός φαρμακείων θα παρέμενε εξαιρετικά περιορισμένη στην πράξη.
Ως παράδειγμα αναφέρουν την περίπτωση του βρεφικού γάλακτος. Μετά τη διεύρυνση των σημείων πώλησης, οι τιμές υποχώρησαν αισθητά λόγω της ενίσχυσης του ανταγωνισμού μεταξύ των διαφορετικών καναλιών διανομής. Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή δεν συνοδεύτηκε από μαζική μετατόπιση των καταναλωτών προς τα σούπερ μάρκετ. Ένα σημαντικό ποσοστό γονέων εξακολουθεί να προμηθεύεται τα βρεφικά γάλατα από τα φαρμακεία, αποδίδοντας αξία στην εξειδικευμένη συμβουλή του φαρμακοποιού και διατηρώντας την αντίληψη ότι τα συγκεκριμένα προϊόντα συνδέονται περισσότερο με το κανάλι της φαρμακευτικής φροντίδας.
Ανάλογη είναι η εικόνα και στην αγορά των συμπληρωμάτων διατροφής και των βιταμινών. Παρότι τα προϊόντα αυτά μπορούν να διατίθενται ελεύθερα από το οργανωμένο λιανεμπόριο, δεν έχουν εξελιχθεί σε κατηγορία υψηλής σημασίας για τα σούπερ μάρκετ. Πρόκειται για προϊόντα με σχετικά υψηλές τιμές και πιο εξειδικευμένο κοινό, ενώ οι καταναλωτές εξακολουθούν να τα συνδέουν σε μεγάλο βαθμό με τα φαρμακεία λόγω μεγαλύτερης ποικιλίας.
Για τους ανθρώπους της αγοράς, οι δύο αυτές περιπτώσεις αναδεικνύουν ότι το άνοιγμα μιας κατηγορίας δεν αρκεί από μόνο του για να αλλάξει τις καταναλωτικές συνήθειες. Μπορεί, όμως, να λειτουργήσει ως μηχανισμός ενίσχυσης του ανταγωνισμού και συγκράτησης των τιμών. Στην περίπτωση των ΓΕΔΙΦΑ, υποστηρίζουν, η αγορά δεν έφτασε ποτέ να δοκιμαστεί στην πράξη. Οι περιορισμοί που τέθηκαν στη διάθεσή τους αποθάρρυναν τις φαρμακοβιομηχανίες από το να αναπτύξουν τα απαραίτητα προϊόντα, με αποτέλεσμα η απελευθέρωση της αγοράς να μην εφαρμοστεί ποτέ ουσιαστικά στην πράξη. Με τελικό χαμένο τον καταναλωτή. Να σημειωθεί ότι παρακεταμόλη ιδιωτικής ετικέτας πωλείται σήμερα στα σούπερ μάρκετ της Βρετανίας ακόμη και 3,6 λεπτά του ευρώ ενώ στην Ελλάδα το φθηνότερο δισκίο brand παρακεταμόλης (500 mg) πωλείται αποκλειστικά μέσω φαρμακείων περίπου 16 λεπτά του ευρώ, δηλαδή πέντε φορές επάνω.
Πηγή: capital.gr
