Μια αθόρυβη επανάσταση έχει αναζωογονήσει την ευρωπαϊκή δημοκρατία τα τελευταία χρόνια: η εξάπλωση των συνελεύσεων πολιτών σε διάφορα επίπεδα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Μόλις ξεκίνησε η λειτουργία μιας ομάδας πολιτών σε επίπεδο ΕΕ, με σκοπό να εξετάσει την κατάσταση της ίδιας της δημοκρατίας – ένα γεγονός που θα φαινόταν αξιοσημείωτο πριν από λίγα χρόνια.
Οι συνελεύσεις των πολιτών αποτελούσαν χαρακτηριστικό γνώρισμα της Αρχαίας Ελλάδας. Εξαιρουμένων των γυναικών και των δούλων, οι άνδρες συγκεντρώνονταν για να συζητήσουν και να ανταλλάξουν απόψεις σχετικά με τον τρόπο διοίκησης της Αθήνας. Περισσότερα από 2.300 χρόνια μετά, ήρθε το Democratic Odyssey, μια ανοιχτή, αποκεντρωμένη ευρωπαϊκή πρωτοβουλία, που στόχο έχει τη δημιουργία μιας μόνιμης, διακρατικής Λαϊκής Συνέλευσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Στις 26 Σεπτεμβρίου του 2023, μικρές ομάδες ανθρώπων συγκεντρώθηκαν στον λόφο που οδηγεί στην Πνύκα. Πολίτες της Αθήνας, της Ευρώπης και άλλων περιοχών ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα να συμμετάσχουν σε ένα νέο ταξίδι, με στόχο την ενίσχυση της φωνής των πολιτών στη δημοκρατική λήψη αποφάσεων.
Αυτή η τάση που εξαπλώθηκε στην Ευρώπη αποτελεί ένα φαινομενικά θετικό αντίβαρο στο αντιδημοκρατικό πνεύμα της τρέχουσας εποχής. Και αυτό πρέπει να τονιστεί, διότι πρόκειται για μια εξέλιξη που σπάνια αναδεικνύεται από τα μέσα ενημέρωσης και τις αναλύσεις των κέντρων μελετών, τα οποία επικεντρώνονται στα μακροπολιτικά δράματα.
Ο βαθμός στον οποίο αυτές οι συνελεύσεις πολιτών έχουν καταστεί ένα τακτικό και κυρίαρχο χαρακτηριστικό της ευρωπαϊκής δημοκρατίας είναι, εκ πρώτης όψεως, αρκετά εκπληκτικός. Ωστόσο, η πανταχού παρουσία αυτών των συνελεύσεων εγείρει πλέον ορισμένα δύσκολα ερωτήματα σχετικά με τον τελικό αντίκτυπό τους στη δημοκρατία.
Η άνθηση των Λαϊκών Συνελεύσεων στην Ευρώπη
Πριν από δέκα ή δεκαπέντε χρόνια, μικρές ομάδες υποστηρικτών της συμμετοχικής δημοκρατίας πίεζαν για τη δημιουργία τυχαία επιλεγμένων συνελεύσεων, αλλά οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες που εστίαζαν στις μεγάλες πολιτικές τάσεις έδειχναν να τις υποτιμούν. Εστίαζαν σε ό,τι εξακολουθούσε να θεωρείται η ουσία των δημοκρατικών προκλήσεων, όπως η άνοδος των αντιφιλελεύθερων λαϊκιστικών κομμάτων και οι καταστροφικές ιδεολογικές συγκρούσεις.
Την τελευταία δεκαετία, ο σκεπτικισμός απέναντι στα μικρά φόρουμ διαβούλευσης έχει εξαφανιστεί. Σήμερα, σχεδόν όλοι τάσσονται υπέρ των συνελεύσεων πολιτών. Απολαμβάνουν υποστήριξη σε όλο το πολιτικό φάσμα, από την άκρα αριστερά, περνώντας από το κέντρο, έως την άκρα δεξιά. Βιβλία και άρθρα σχετικά με το θέμα αυτό προβάλλουν πλέον αδιαίρετα τις συνελεύσεις ως τη λύση σε σχεδόν όλα τα δεινά της δημοκρατίας. Ακόμη και συγγραφείς που επικεντρώνονται σε ζητήματα υψηλού επιπέδου πολιτικής φιλοσοφίας και γενικές τάσεις που αφορούν στον τύπο του καθεστώτος, συμπεριλαμβάνουν συστηματικά ένα κάλεσμα για τοπική διαβούλευση ως μέσο αναζωογόνησης της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Ο αριθμός αυτών των συνελεύσεων έχει αυξηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε πλέον αποτελούν ένα καθιερωμένο και σταθερά εδραιωμένο μέρος των δημοκρατικών διαδικασιών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Αν και οι ειδικοί εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τον όρο «δημοκρατικές καινοτομίες» για να αναφερθούν σε αυτές, στην πραγματικότητα υπάρχουν εδώ και αρκετό καιρό· αποτελούν μάλλον τον «μεσήλικα στυλοβάτη» παρά τη «ριζοσπαστικά αναδυόμενη νεολαία» της ευρωπαϊκής λήψης αποφάσεων. Πολλές άλλες μορφές δημοκρατικής δράσης τα τελευταία χρόνια έχουν πολύ ισχυρότερους λόγους να θεωρηθούν ως οι πραγματικές καινοτομίες στην πολιτική συμμετοχή.
Από πολλές απόψεις, οι υποστηρικτές των συνελεύσεων έχουν επιτύχει αυτό που ζητούσαν εδώ και καιρό. Στη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη, οι συνελεύσεις έχουν πολλαπλασιαστεί σε όλα τα επίπεδα: τοπικό, δημοτικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνές. Έχουν ασχοληθεί με ένα ολοένα και ευρύτερο φάσμα θεμάτων, ξεπερνώντας την παραδοσιακή εστίασή τους σε τοπικά ζητήματα και στρέφοντας την προσοχή τους σε πιο σημαντικές πολιτικές επιλογές. Γενικά λειτουργούν ομαλά και ενθουσιάζουν τους συμμετέχοντες. Πολλές έχουν καταστεί μόνιμες και έχουν θεσμοθετηθεί πιο σθεναρά στο πλαίσιο των διαδικασιών λήψης αποφάσεων. Οι δημόσιες αρχές λαμβάνουν όλο και περισσότερο υπόψη τα αποτελέσματα των συνελεύσεων και δεν τις αντιμετωπίζουν πλέον ως απλές πράξεις δημοσίων σχέσεων.
Σε ολόκληρη την Ευρώπη, σχεδόν όλες οι μεγάλες πόλεις διαθέτουν πλέον κάποια μορφή διαβουλευτικής διαδικασίας. Τόσο η πανδημία του COVID-19 όσο και η κλιματική κρίση λειτούργησαν ως καταλύτες για μια δραματική αύξηση του αριθμού των συνελεύσεων σε επίπεδο πόλης. Μόνιμες συνελεύσεις λειτουργούν πλέον, μεταξύ άλλων, στα ανατολικά του Βελγίου και στο Παρίσι. Οι Βρυξέλλες έχουν δημιουργήσει την πρώτη μόνιμη μικτή συνέλευση, που συγκεντρώνει τυχαία επιλεγμένους πολίτες και εκλεγμένους πολιτικούς. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διοργανώνει πλέον τακτικά πάνελ πολιτών σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, μεταξύ άλλων, για σημαντικά ζητήματα όπως η ασφάλεια – πέραν εκείνου για τη δημοκρατία που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Κοινωνικές ομάδες δημιουργούν όλο και περισσότερες συνελεύσεις εκτός της αρμοδιότητας των επίσημων αρχών. Μια πρώτη μόνιμη συνέλευση υπό την ηγεσία των πολιτών συνεδριάζει πλέον στο Σταβάνγκερ της Νορβηγίας. Μια ομάδα εμπειρογνωμόνων με ισχυρή επιρροή έχει θέσει τα θεμέλια για μια πανευρωπαϊκή συνέλευση πολιτών.
Θα μπορούσαν να αναφερθούν πολλά άλλα παραδείγματα. Σε μια πρόσφατη φάση ενθουσιασμού, εκατοντάδες οργανώσεις έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για να ενισχύσουν και να επεκτείνουν τη διαβούλευση των πολιτών και να διευκολύνουν την εξεύρεση συναινετικών αποτελεσμάτων από τέτοιες διαδικασίες.
«Κολακεύει για να εξαπατήσει;»
Εν μέσω της έντονης ανησυχίας για το πόσο εύθραυστη είναι η ευρωπαϊκή δημοκρατία, η ανάδειξη των συνελεύσεων πολιτών στο προσκήνιο αποτελεί σαφώς μια θετική και ελπιδοφόρα εξέλιξη. Ωστόσο, όλη αυτή η επιτυχία εγείρει ένα προφανές και δυσάρεστο ερώτημα. Καθώς τα συμμετοχικά φόρουμ έχουν σταδιακά κατακτήσει θέση στο mainstream, τα προβλήματα της δημοκρατίας συνεχίζουν να συσσωρεύονται. Τα συμμετοχικά φόρουμ είναι πλέον ευρέως διαδεδομένα, και όμως η αίσθηση της δημοκρατικής δυσφορίας επιμένει και, αν μη τι άλλο, έχει επιδεινωθεί.
Μήπως το «βουνό» της δημοκρατικής συμμετοχής αναρριχήθηκε μόνο για να παραμείνει ασαφής η προοπτική μιας μελλοντικής πολιτικής ανανέωσης; Για να τεθεί πιο σκληρά, μετά από τόσα χρόνια διαφημιστικής εκστρατείας για τις συνελεύσεις πολιτών και αμέτρητα βιβλία και εκθέσεις που τις προωθούσαν, μήπως ο πολλαπλασιασμός τους τελικά απέτυχε να επιφέρει σημαντική δημοκρατική βελτίωση;
Μια σκεπτικιστική άποψη θα θεωρούσε ότι η άνοδος των συνελεύσεων πολιτών έχει περιορισμένη πολιτική σημασία. Καθώς ο αριθμός τους αυξήθηκε, οι δείκτες δημοκρατίας έχουν παραμείνει στάσιμοι σε πολλά μέρη ή μάλιστα έχουν επιδεινωθεί. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες όπου οι συνελεύσεις ήταν πολυάριθμες, η ακροδεξιά βρίσκεται σε άνοδο και κερδίζει υποστήριξη. Τα όρια και οι αμφιβολίες σχετικά με τις «μικρές» διαβουλεύσεις έχουν καταρριφθεί το ένα μετά το άλλο, και όμως τα αποτελέσματα ήταν αμελητέα. Ο σημερινός ενθουσιασμός για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη διαβούλευση είναι ασήμαντος σε σύγκριση με την καταστροφή των βασικών ελευθεριών και της ανθρώπινης αυτοδιάθεσης που επιφέρουν οι λεγόμενοι «τεχνολογικοί μεγιστάνες» σε παγκόσμιο επίπεδο.
Μια απαισιόδοξη άποψη σχετικά με την εξάπλωση των διαβουλεύσεων θα ήταν ότι οι συνελεύσεις είναι ωφέλιμες για συγκεκριμένα θέματα, αλλά πως ήταν αφελές να πιστεύει κανείς ποτέ ότι θα μπορούσαν να συμβάλουν στη στήριξη της δημοκρατίας με οποιαδήποτε συστημική έννοια. Το συμπέρασμα είναι ότι είναι καλύτερο να αφήσουμε τις συνελεύσεις με ρίζες στην κοινότητα να κάνουν τη δουλειά τους σε πρακτικά ζητήματα και να μην τις επιβαρύνουμε με ατελείωτες συζητήσεις και προσδοκίες σχετικά με την τυχαία επιλογή που θα αντικαταστήσει τις παραδοσιακές δομές της εκλογικής δημοκρατίας, προτείνει το ανεξάρτητο ινστιτούτο μελετών Carnegie Europe.
Αξιοποιώντας τα θετικά στοιχεία
Όσοι τάσσονται υπέρ μιας πιο θετικής προσέγγισης θα μπορούσαν να αντιτάξουν ότι οι συνελεύσεις πολιτών έχουν αρχίσει να επιφέρουν αλλαγές με λιγότερο ορατούς τρόπους και, με την πάροδο του χρόνου, θα αρχίσουν να αποκομίζουν πιο σαφή οφέλη. Αν ισχύει αυτό, η πιο ουσιώδης και δύσκολη πρόκληση για τους διοργανωτές και τους υποστηρικτές των συνελεύσεων πολιτών είναι να χαράξουν το δρόμο για το επόμενο στάδιο, το οποίο θα μπορούσε να οριστεί ως μια δεύτερη φάση εδραίωσης στην εξέλιξή τους.
Την τελευταία δεκαετία, όσοι διοργανώνουν ή υποστηρίζουν τις συνελεύσεις έχουν επικεντρωθεί στο να παρουσιάσουν τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της συμμετοχής των πολιτών, να βελτιώσουν τη μεθοδολογία της κλήρωσης και να πείσουν τις δημόσιες αρχές να λάβουν σοβαρά υπόψη τις συστάσεις των συνελεύσεων. Έχουν επιτύχει πέρα από κάθε προσδοκία σε όλους αυτούς τους στόχους.
Ωστόσο, στη δεύτερη φάση, μια διαφορετική σειρά ζητημάτων πρέπει πλέον να καθοδηγήσει τη συμμετοχική δημοκρατία, εάν θέλουμε να αντικρούσουμε τα επιχειρήματα των σκεπτικιστών, όπως οι έμμεσοι έναντι άμεσων ρόλων, το πέρασμα από τα μεμονωμένα φόρουμ σε ένα οικοσύστημα, η αρνητική λογοδοσία, τα ανταλλάγματα και οι αρχές επανασύνδεσης κ.ο.κ.
Μια νέα φάση για την Κοινωνία των Πολιτών στην Ευρώπη
Είναι περίεργο το γεγονός ότι αυτού του είδους τα θεμελιώδη ερωτήματα δεν έχουν απαντηθεί σε δύο δεκαετίες εργασίας γύρω από τις συνελεύσεις πολιτών. Τα άρθρα και τα βιβλία εξακολουθούν να επικεντρώνονται κυρίως στο να εξηγούν γιατί οι συνελεύσεις είναι κάτι θετικό. Η συζήτηση πρέπει να στραφεί στα διλήμματα της δεύτερης φάσης που περιγράφηκαν, αν ο στόχος είναι οι συνελεύσεις πολιτών να έχουν μεγαλύτερο πολιτικό αντίκτυπο στη βελτίωση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας.
Η πρόοδος στις διαβουλεύσεις μικρής κλίμακας έχει προκαλέσει αναταραχή και έχει μπερδέψει τους πολλούς σκεπτικιστές της συμμετοχικής δημοκρατίας, καθώς και όσους τείνουν να αξιολογούν την ευρωπαϊκή πολιτική μόνο ως θέμα διακομματικού ανταγωνισμού, φραγμών και συμμαχιών. Ωστόσο, έχοντας φτάσει μέχρι εδώ, το αναδυόμενο σύστημα των ομάδων και των συνελεύσεων πολιτών θα αντιμετωπίσει πλέον την πρόκληση να προχωρήσει σε πιο ανεξερεύνητα εδάφη. Για χρόνια, η προσοχή εστιάζονταν σε μια βασική ώθηση υπέρ των συνελεύσεων πολιτών. Τώρα που υπάρχουν παντού, τα βασικά ερωτήματα είναι διαφορετικά.
Πολλοί μπορεί να θεωρούν ότι αυτές οι πρωτοβουλίες διαβούλευσης έχουν φτάσει στα όριά τους και πως, αν και χρήσιμες, δεν έχουν μεγάλη σημασία για τη γενικότερη πολιτική της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Εξετάζοντας τα αποτελέσματα τόσης συμμετοχικής δραστηριότητας, ο σκεπτικιστής μπορεί να σηκώσει αδιάφορα τους ώμους και να ρωτήσει περιφρονητικά: «Γι’ αυτό έγινε όλη αυτή η φασαρία; Τόση δραστηριότητα να επιφέρει τόσο λίγες αλλαγές;».
Οι υποστηρικτές των συνελεύσεων θα πρέπει να θέσουν μια νέα σειρά ερωτημάτων, αν θέλουν να αντικρούσουν αυτή την άποψη και να δείξουν ότι, στην πραγματικότητα, η συμμετοχή των πολιτών έχει να προσφέρει πολλά περισσότερα.
Πηγή: in.gr
