Ποιος διοικεί την Καθολική Εκκλησία όταν ο Πάπας δεν μπορεί;

Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ αναμένεται να παραμείνει στο νοσοκομείο για περίπου μία εβδομάδα, μετά την επέμβαση στην οποία υποβλήθηκε την Τρίτη για την αφαίρεση όγκου. Αλλά ποιος διοικεί την Καθολική Εκκλησία όταν ο Πάπας δεν μπορεί να ανταποκριθεί στα καθήκοντά του;

Σύμφωνα με την τελευταία ανακοίνωση από το Βατικανό, ο Πάπας Λέων «επιστρέφει σταδιακά» στα καθήκοντά του. Και πως αναρρώνει καλά μετά την επιτυχή επέμβαση. Παράλληλα, θα διενεργούνται περαιτέρω εξετάσεις, προκειμένου οι γιατροί να καθορίσουν ποιες θεραπείες ενδέχεται να απαιτηθούν στη συνέχεια, καθώς έχει διαγνωστεί με αδενοκαρκίνωμα.

Ηγέτης 1,4 δισεκατομμυρίου ανθρώπων

Ως επικεφαλής της Καθολικής Εκκλησίας, ο Πάπας Λέων ηγείται ενός θεσμού με τεράστιο αριθμό πιστών παγκοσμίως. Όπως επισημαίνει το ΤΙΜΕ, οι Καθολικοί ανέρχονταν σε περισσότερους από 1,422 δισεκατομμύριο το 2024. Και καθώς η πλήρης ανάρρωσή του δεν είναι γνωστό πότε θα ολοκληρωθεί, όλοι αναρωτιούνται ποιος —αν υπάρχει κάποιος— αναλαμβάνει τη διοίκηση της Εκκλησίας κατά τη διάρκεια νοσηλείας του.

Το περιοδικό ΤΙΜΕ μίλησε με τον Μάιλς Πάτεντεν, ιστορικό της Καθολικής Εκκλησίας στο  Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Αυτά είναι όλα όσα πρέπει να γνωρίζουμε.

Ο ρόλος του Πάπα

Ο Πάπας είναι ο Επίσκοπος της Ρώμης και, σύμφωνα με το καθολικό κανονικό δίκαιο, περιγράφεται ως «η κεφαλή του συλλόγου των επισκόπων, ο Τοποτηρητής του Χριστού και ο ποιμένας της καθολικής Εκκλησίας επί της γης». Αυτό το γεγονός του παρέχει «υπέρτατη, πλήρη, άμεση και καθολική τακτική εξουσία εντός της Εκκλησίας».

Ευχές στον Πάπα σε πανό στο νοσοκομείο όπου νοσηλεύεται / REUTERS/Stoyan Nenov

Ο Πάπας είναι, ουσιαστικά, «το πρόσωπο που λαμβάνει εκτελεστικές αποφάσεις σχετικά με τον τρόπο διοίκησης της Εκκλησίας —από τον διορισμό επισκόπων και καρδιναλίων και την αγιοκατάταξη αγίων, μέχρι οτιδήποτε άλλο αφορά την προσωπική νομοθετική ή δογματική εξουσία του Πάπα».

Πέρα από τον ρόλο του εντός της Εκκλησίας, ο Πάπας αποτελεί επίσης μια σημαντική διεθνή προσωπικότητα, τοποθετούμενος συχνά για ζητήματα μείζονος σημασίας, ενώ πραγματοποιεί και αποστολικά ταξίδια στο εξωτερικό.

Μετά τα ταξίδια του στην Ισπανία και τη Γαλλία, ο Πάπας Λέων έχει προγραμματιστεί να πραγματοποιήσει ένα ταξίδι 12 ημερών στη Λατινική Αμερική στις 6 Νοεμβρίου. Το ταξίδι περιλαμβάνει στάση στο Περού — χώρα της οποίας κατέχει την υπηκοότητα. Το ταξίδι αναμένεται να πραγματοποιηθεί κανονικά, σύμφωνα με τον προγραμματισμό.

Και αν ο Πάπας ασθενήσει;

Τι συμβαίνει εάν ένας Πάπας ασθενήσει, καταστεί ανίκανος να ασκήσει τα καθήκοντά του ή νοσηλευτεί; Το Βατικανό διαθέτει λεπτομερείς κανόνες και τελετουργικά για τη μεταβίβαση της παπικής εξουσίας σε περίπτωση θανάτου ή παραίτησης του Πάπα. Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν προβλέπεται για τις περιπτώσεις ασθένειας ή ακόμα και απώλειας των αισθήσεων.

Το Κανονικό Δίκαιο της Καθολικής Εκκλησίας δεν προβλέπει σαφή μηχανισμό για τη μεταβίβαση της εξουσίας του Πάπα, εάν ο ίδιος καταστεί ανίκανος να εκτελέσει τα καθήκοντά του. Ο Κανόνας 335 ορίζει ότι, όταν η Αγία Έδρα είναι «σε κατάσταση χηρείας ή πλήρως εμποδισμένη», δεν πρέπει να αλλάξει τίποτα στη διακυβέρνηση της καθολικής Εκκλησίας. Η παπική έδρα μένει κενή μόνο σε περίπτωση θανάτου ή παραίτησης του Ποντίφικα, με την προϋπόθεση ότι η παραίτηση «γίνεται ελεύθερα και εκδηλώνεται κατάλληλα».

«Δεν υπάρχει εναλλακτικός κανόνας. Ο Πάπας είναι ο επικεφαλής και δεν υφίσταται μηχανισμός που να ορίζει ότι ο Πάπας δεν μπορεί να ασκεί τα καθήκοντά του. Δεν υπάρχουν κανόνες γι’ αυτό», εξηγεί ο Μάιλς Πάτεντεν στο ΤΙΜΕ. «Όταν ο Πάπας καθίσταται ανίκανος να ασκήσει τα καθήκοντά του, δημιουργείται σοβαρό πρόβλημα για τη διακυβέρνηση της Εκκλησίας».

Ο Πάπας Λέων κατά την άφιξή του στο Νοσοκομείο Gemelli, όπου υποβλήθηκε σε επέμβαση αφαίρεσης όγκου απο τον πνεύμονα / REUTERS/Ciro de Luca

Τον Φεβρουάριο του 2013, ο Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ’, 85 ετών τότε, συγκάλεσε τους καρδιναλίους και ανακοίνωσε την παραίτησή του από την ηγεσία της Καθολικής Εκκλησίας, επικαλούμενος το «προχωρημένο της ηλικίας του». Ήταν ο πρώτος Ποντίφικας που παραιτήθηκε οικειοθελώς εδώ και σχεδόν 600 χρόνια. Ο Πάπας Φραγκίσκος επιβεβαίωσε το 2022 ότι είχε συντάξει επιστολή παραίτησης λίγο μετά την εκλογή του το 2013, «σε περίπτωση κωλύματος για λόγους υγείας». Η επιστολή, το περιεχόμενο της οποίας παραμένει άγνωστο, δεν χρησιμοποιήθηκε, καθώς ο Φραγκίσκος παρέμεινε στο αξίωμά του μέχρι τον θάνατό του, σε ηλικία 88 ετών, τον Απρίλιο του 2025. Οι τελευταίες εβδομάδες της ζωής του περιλάμβαναν μια παρατεταμένη νοσηλεία, καθώς αντιμετώπιζε διάφορα προβλήματα υγείας.

Δεν υπάρχει «αντι-Πάπας»

«Η Καθολική Εκκλησία δεν διαθέτει κάποια διαδικασία ή πρόβλεψη αντίστοιχη, για παράδειγμα, με το Σύνταγμα των ΗΠΑ – δεν υπάρχει κάτι ανάλογο με την 25η Τροπολογία, ούτε υπάρχει κάποιος “αντι-Πάπας” αντίστοιχος με τον Αντιπρόεδρο», λέει ο Πάτεντεν. Και εκτιμά ότι αυτό θα μπορούσε να εκληφθεί ως «αδυναμία στη δομή της Εκκλησίας».

Έτσι, «οτιδήποτε απαιτεί την προσωπική ή δογματική αυθεντία [του Πάπα]» κατά τη διάρκεια μιας νοσηλείας, θα πρέπει να περιμένει μέχρι ο Πάπας να είναι σε θέση να ασχοληθεί με τα εν λόγω ζητήματα.

Για άλλα αξιώματα εντός της Εκκλησίας, υπάρχουν σαφέστερες ρυθμίσεις για τις περιπτώσεις ανικανότητας άσκησης καθηκόντων. Παραδείγματος χάριν, το Κανονικό Δίκαιο προβλέπει περιπτώσεις όπου ένας επίσκοπος μιας επισκοπής καθίσταται ανίκανος να διοικήσει την επισκοπή του, επιτρέποντας την ανάθεση της καθημερινής διοίκησης σε έναν βοηθό επίσκοπο, έναν γενικό βικάριο ή άλλο ορισμένο αξιωματούχο.

Πάπας και Ρωμαϊκή Κουρία

Ο Πάπας έχει ήδη αναθέσει την καθημερινή λειτουργία του Βατικανού και της Εκκλησίας, στη Ρωμαϊκή Κουρία. Είναι ομάδα αξιωματούχων, οι οποίοι συνεχίζουν το έργο τους ανεξάρτητα από το αν ο ίδιος βρίσκεται στο Αποστολικό Παλάτι ή όχι, και ανεξάρτητα από το αν είναι σε θέσει να ασκήσει τα καθήκοντά του.

Η Ρωμαϊκή Κουρία αποτελεί τον κεντρικό διοικητικό θεσμό της Αγίας Έδρας, υποστηρίζοντας τον Πάπα στη διακυβέρνηση της Καθολικής Εκκλησίας και στην εκπλήρωση των ευρύτερων αρμοδιοτήτων της.

«Διαθέτει πολλά τμήματα, τα οποία ονομάζονται “δικαστήρια” (dicasteries), τα οποία συνεχίζουν να λειτουργούν σύμφωνα με την τρέχουσα δομή και τις οδηγίες τους», εξηγεί ο Πάντεντεν. «Για παράδειγμα, υπάρχει ένα Δικαστήριο αρμόδιο για την εκπαίδευση, το οποίο εμπλέκεται στη λειτουργία των καθολικών πανεπιστημίων, καθώς και στα ιεροσπουδαστήρια, σχολεία κ.λπ.· σε αυτό υπηρετούν πολλά στελέχη με εξουσιοδοτημένες αρμοδιότητες».

Μεταξύ των ανώτατων αξιωματούχων συγκαταλέγεται ο Γραμματέας του Κράτους του Βατικανού, Καρδινάλιος Πιέτρο Παρολίν, τον οποίο ο Πάτεντεν περιγράφει ως «το δεύτερο σημαντικότερο πρόσωπο στο Βατικανό». Σε άλλους υψηλόβαθμους εκκλησιαστικούς ρόλους περιλαμβάνεται αυτός του Κοσμήτορα του Κολεγίου των Καρδιναλίων. Ο Κοσμήτορας διαδραματίζει καίριο ρόλο κατά τη μετάβαση της παπικής εξουσίας και συχνά θεωρείται ο ίδιος ως ένας από τους επικρατέστερους υποψηφίους για το αξίωμα.

Ο Καμερλένγκο (Camerlengo) της Αγίας Ρωμαϊκής Εκκλησίας —ρόλος που κατέχει σήμερα ο Καρδινάλιος Κέβιν Φάρελ— αναλαμβάνει επίσης συγκεκριμένες διοικητικές αρμοδιότητες όταν η παπική έδρα χηρεύει, μετά τον θάνατο ή την παραίτηση ενός Πάπα. Ο Καμερλένγκο συμβάλλει στην εποπτεία της διοίκησης και των οικονομικών της Αγίας Έδρας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Αλλά δεν αναλαμβάνει την εξουσία του Πάπα, ούτε γίνεται προσωρινός Ποντίφικας κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του.

Ο Πάπας Λέων θέλει να υπάρχει διαφάνεια

Προς το παρόν, το Βατικανό δεν έχει δώσει καμία ένδειξη ότι ο Λέων αδυνατεί, με οποιονδήποτε τρόπο, να ασκήσει τα καθήκοντά του ή να αναθέσει την εκτέλεσή τους σε άλλους.

«Είναι απολύτως σαφές ότι ο Πάπας Λέων επιθυμεί να είναι όσο το δυνατόν πιο διαφανής», επισημαίνει ο Μάιλς Πάτεντεν. «Το να θυμούνται οι άνθρωποι τη θνητότητα του Πάπα με αυτόν τον τρόπο, θα τους ωθήσει να σκεφτούν ευρύτερα ερωτήματα σχετικά με το τι θα μπορούσε να συμβεί σε έναν Πάπα που αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας».