Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ένας μαθητής μπορεί πλέον μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να πάρει μια περίληψη, μια μετάφραση, μια εξήγηση ή ακόμα και τη λύση μιας άσκησης. Από την άλλη, η τελευταία έκθεση του PISA επιβεβαίωσε ότι οι επιδόσεις των μαθητών στην ανάγνωση, στα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες έχουν πέσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.
Οι απαγορεύσεις όσο καλοπροαίρετες και αν είναι αντιμετωπίζουν το σύμπτωμα, όχι την αιτία
Πολιτικοί και δημοσιογράφοι ανά τον κόσμο αντέδρασαν κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για τον τρόπο διδασκαλίας και μάθησης την εποχή της AI και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Άλλοι μίλησαν για αργή ή γνωστική καταστροφή, άλλοι εστίασαν στις χαμηλές επιδόσεις στην ανάγνωση χαρακτηρίζοντάς την θεμέλιο των πάντων. Ωστόσο, κανένας δείκτης δεν μπορεί να αποτυπώσει όλα όσα μαθαίνει ένα παιδί καθώς μεγαλώνει.
Οι απαγορεύσεις όσο καλοπροαίρετες και αν είναι, επισημαίνει άρθρο του The Conversation, αντιμετωπίζουν περισσότερο το σύμπτωμα παρά την αιτία του προβλήματος. Ωστόσο, οποιαδήποτε μέτρα επιχειρούν να δημιουργήσουν χώρο για τα μικρά παιδιά ώστε να μαθαίνουν σε ένα περιβάλλον απαλλαγμένο από εξαιρετικά εθιστικές τεχνολογίες AI θα πρέπει να επικροτηθούν.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η απόφαση του δημάρχου της Νέας Υόρκης, Ζοράν Μαμντάνι, ο οποίος στις 2 Σεπτεμβρίου ανακοίνωσε την απαγόρευση της χρήσης γενετικής τεχνητής νοημοσύνης από μαθητές στα δημόσια σχολεία της Νέας Υόρκης (μαθητές περίπου 4-14 ετών). Σύμφωνα με την απόφαση, θα υπάρχουν δύο φορές τον χρόνο ενότητες κριτικής σκέψης για την ΑΙ για μαθητές λυκείου, περιορισμένα πιλοτικά προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης για μικρό αριθμό τάξεων λυκείου και περιορισμοί στον χρόνο χρήσης οθόνης με βάση την ηλικία.
Τέτοιες πολιτικές δεν φαίνεται, όμως, να καταπιάνονται με τη φύση και τις αιτίες των χαμηλών επιδόσεων στην ανάγνωση, καθώς ο δημόσιος διάλογος αποτυγχάνει να αποτυπώσει ειλικρινά ή με ακρίβεια το εύρος της μεταμόρφωσης που βιώνει η κοινωνία μας. Διότι η τεχνολογική στροφή αφορά τη μετάβαση από την κοινωνία του γραπτού λόγου σε αυτή μιας νέας ψηφιακής προφορικότητας, στην οποία η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί πρόσφατη εξέλιξη και μέσω της οποίας αναδιαμορφώνονται όλες οι μαθησιακές μας συνήθειες και ικανότητες.
Όταν η γραφή άλλαξε τον τρόπο σκέψης μας
Όταν η γραφή πήρε τη θέση της προφορικής παράδοσης κατά την οποία η γνώση μεταφερόταν από στόμα σε στόμα – όπως τα έπη του Ομήρου -, οι άνθρωποι άρχισαν να σκέφτονται διαφορετικά. Όπως ανέφερε ο κλασικιστής Έρικ Χάβελοκ στα μέσα του 20ού αιώνα, από τον Όμηρο ως τον Πλάτωνα η προφορική παράδοση έδωσε τη θέση της σε έναν διαφορετικό τρόπο εκπαίδευσης και μαζί γεννήθηκε η φιλοσοφία.
Το 1982 ο ιησουίτης και καθηγητής Λογοτεχνίας, Γουόλτερ Ονγκ, εξήγησε στο έργο του «Orality and Literacy» ότι η γραφή έμαθε τους ανθρώπους να στέκονται μόνοι με ένα κείμενο, να το διαβάζουν ξανά και ξανά, να αναστοχάζονται και να το κρίνουν από απόσταση. Έτσι γεννήθηκε η ανάγνωση όπως την ξέρουμε. Στους «προφορικούς» πολιτισμούς, αντιθέτως, αποκτούσαν σοφία μαθαίνοντας δίπλα σε έναν δάσκαλο – τον άκουγαν και ακολουθούσαν το παράδειγμά του.
Οι δύο θεωρίες δείχνουν ότι περνάμε από μια κοινωνία η οποία στηρίζεται σε ένα μέσο παραγωγής και διατήρησης της γνώσης, προς μια άλλη, όπως αυτή της τεχνητής νοημοσύνης την οποία διανύουμε. Αν επανεξετάσουμε τα αποτελέσματα του PISA υπό αυτό το πρίσμα, οι επιδόσεις των μαθητών μπορούν να ερμηνευθούν όχι ως ένδειξη ότι γίνονται λιγότερο έξυπνοι, αλλά ως απόδειξη της οξυδέρκειάς τους.
Ο Ονγκ επισήμανε ήδη από τον περασμένο αιώνα ότι κάτι άλλαζε. Το ραδιόφωνο, η τηλεόραση και το τηλέφωνο έφεραν πίσω τον προφορικό λόγο. Η νέα προφορική κουλτούρα παρουσίαζε «εντυπωσιακές ομοιότητες με την παλιά». Το διαδίκτυο και η ψηφιακή τεχνολογία τον έκανε ακόμα πιο έντονο. Ζούμε ξανά με διάλογο, άμεση αντίδραση και ενασχόληση με το «τώρα», όπως και οι παλιοί προφορικοί πολιτισμοί, κάτι που ο Ονγκ ονόμασε «δευτερογενή προφορικότητα».
Από τον Γουτεμβέργιο στο ChatGPT
Καθ’ όλη τη διάρκεια της κουλτούρας του γραπτού λόγου, το κείμενο διατηρούσε μια σταθερότητα και μια σπανιότητα, σημειώνει ο δανός καθηγητής λογοτεχνίας Λαρς Όλε Σάουερμπεργκ. Αυτό το διάστημα των 500 ετών από την εφεύρεση της τυπογραφίας μέχρι περίπου την αλλαγή της χιλιετίας, ο ίδιος το έχει ονομάσει «παρένθεση του Γουτεμβέργιου».
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, όμως, το κείμενο μοιάζει περισσότερο με προφορικό λόγο, είναι ρευστό και αναξιόπιστο, ενώ τα chatbots παράγουν ανεξέλεγκτα μεγάλες ποσότητες. Στο Διαδίκτυο, οι ημερομηνίες και τα γεγονότα πρέπει να ελέγχονται και να επαληθεύονται επανειλημμένως. Οι ψευδείς ισχυρισμοί αφθονούν.
Από ένα κείμενο που ήταν «ουσιαστικά αδρανές», όπου – όπως ανέφερε ο Ονγκ – «αν το ρωτήσεις δεν παίρνεις τίποτα πίσω εκτός από τις ίδιες λέξεις που προκάλεσαν την ερώτησή σου εξ αρχής», στη νέα εποχή της ψηφιακής προφορικότητας εν μέσω AI, το κείμενο εξηγεί το ίδιο τον εαυτό του. Ή τουλάχιστον έτσι φαίνεται.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται το κλειδί για το πρόγραμμα αξιολόγησης PISA. Οι εξετάσεις σχεδιάστηκαν το 2000, όταν ο κόσμος μπορούσε να κρατήσει την προσοχή του σε ένα σταθερό κείμενο που δεν θα του απαντήσει. Αυτόν τον νου καλλιεργούν και αξιολογούν τα σχολεία μας. Αυτό το μυαλό οι κοινωνίες μας είχαν οργανωθεί για να ανταμείβουν και να ενθαρρύνουν. Ωστόσο, οι έφηβοι μεγαλώνουν σε έναν κόσμο με άλλους κανόνες, που παραδίδεται σταδιακά σε μια νέα λογική επιτυχίας και μια νέα έννοια της επίτευξης.
Παρ’ όλα αυτά, μια κοινωνία χρειάζεται συχνά πολύ χρόνο για να κατανοήσει ότι το τεχνολογικό πλαίσιο που έδινε νόημα στους θεσμούς και τα τελετουργικά της έχει αλλάξει. Στον «Φαίδρο», ο Σωκράτης αφηγείται πώς ο Αιγύπτιος βασιλιάς Θαμούς αρνήθηκε το δώρο της γραφής, επειδή θα «δημιουργούσε λήθη» και θα έδινε «όχι την αλήθεια, αλλά μόνο την επίφαση της αλήθειας». Όσοι θα την είχαν στη διάθεσή τους, έλεγε, «θα ακούν πολλά πράγματα και δεν θα έχουν μάθει τίποτα». Όμως η άρνησή του έφτασε ως εμάς μόνο επειδή την κατέγραψε ο Πλάτωνας. Δηλαδή, ήταν «τυλιγμένη» στη μορφή του μέσου που ήθελε να απορρίψει.
Κάτι παρόμοιο ισχύει, ίσως, και για την απαγόρευση του Μαμντάνι. Η τεχνολογία δεν περιμένει έξω από τα τείχη, είναι ήδη μέσα και αναδιαμορφώνει κάθε θεσμό. Ακόμα κι αν η τεχνητή νοημοσύνη μείνει έξω από την τάξη, ο κόσμος έξω από το σχολείο θα συνεχίσει να ορίζει ποιο μυαλό ανταμείβεται και ποιο όχι. Η απαγόρευση μπορεί να αξίζει τον κόπο, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται περισσότερος χώρος για τους ίδιους τους μαθητές, γιατί ίσως αυτοί έχουν καταλάβει ότι ο κόσμος για τον οποίο τους εξετάζουμε δεν υπάρχει πια.
Πηγή: in.gr
