Η δεξιά χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος έφθασε στις 17 Αυγούστου από την Κέρκυρα στη Μόσχα, συνοδευόμενη από τον Μητροπολίτη Κερκύρας Νεκτάριο, και έως τις 20 Σεπτεμβρίου θα περιοδεύσει σε ρωσικές πόλεις και επαρχίες για να τεθεί σε προσκύνηση. Η τιμή των λειψάνων αποτελεί ασφαλώς μέρος μιας μακραίωνης χριστιανικής παράδοσης. Εχει ωστόσο κάτι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι στον 21ο αιώνα, ενώ οι Εκκλησίες βρίσκονται αντιμέτωπες με ηθικά ζητήματα που σχετίζονται με πολεμικές συγκρούσεις, αυταρχικά καθεστώτα και μια γενικότερη και βαθιά κρίση αξιοπιστίας, η περιφορά ενός λειψάνου σε χιλιάδες χιλιόμετρα εξακολουθεί να προβάλλεται ως ένα αυτονόητο δείγμα πνευματικής αναζωογόνησης. Και βέβαια η ευσέβεια μπορεί εύκολα να αποκτήσει και διπλωματική χρησιμότητα.
Αυτό έγινε σαφές στη Μόσχα. Ο Πατριάρχης Κύριλλος παρασημοφόρησε τον Μητροπολίτη Κερκύρας για τη συμβολή του στις σχέσεις της Ρωσικής Εκκλησίας με την Εκκλησία της Ελλάδος. Ο Κερκύρας ανταπέδωσε με το ανώτατο παράσημο της Μητροπόλεώς του και διαβεβαίωσε τον Ρώσο Πατριάρχη ότι «ορθοτομεί τον λόγο της αληθείας», συγκρίνοντάς τον μάλιστα με τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο. Λείψανα, συλλείτουργα, παράσημα και θερμές φιλοφρονήσεις συνιστούν την παλαιά γλώσσα της εκκλησιαστικής διπλωματίας, η οποία αποδεικνύεται ανθεκτικότερη απ’ ό,τι ίσως νομίζαμε. Το επεισόδιο όμως έχει την προϊστορία του. Στην προηγούμενη επίσκεψή του στη Ρωσία, το 2025, ο Μητροπολίτης Κερκύρας είχε αισθανθεί την ανάγκη να εξηγήσει στους Ρώσους ότι ο ελληνικός λαός εξακολουθεί να τους αγαπά, παρά τη στάση της ελληνικής κυβέρνησης. Η σημερινή επίσκεψη, επομένως, δύσκολα μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν μια ουδέτερη μεταφορά ενός ιερού κειμηλίου.
Πολύ περισσότερο επειδή στο μεταξύ έχει αναπτυχθεί μια σοβαρή θεολογική συζήτηση γύρω από τον ρόλο του Πατριαρχείου Μόσχας στον πόλεμο. Hδη τον Μάρτιο του 2022, η διεθνής Διακήρυξη για τη διδασκαλία του «Ρωσικού Κόσμου» κατήγγειλε τη σύμφυση Ορθοδοξίας, εθνικισμού και αυτοκρατορικής ιδεολογίας και χαρακτήρισε βασικές όψεις αυτής της διδασκαλίας ασύμβατες με το Ευαγγέλιο. Επιπλέον, η Δήλωση του Ελσίνκι, που υιοθετήθηκε τον Μάρτιο του 2026 από το Διοικητικό Συμβούλιο της Συνόδου Ευρωπαϊκών Εκκλησιών (ΚΕΚ) – της οποίας μέλος είναι και η Εκκλησία της Ελλάδος – ήταν ακόμη σαφέστερη καθώς χαρακτήρισε ως αίρεση την απόδοση της έννοιας του «ιερού πολέμου» στη ρωσική εισβολή, την ιδέα ότι ο θάνατος του στρατιώτη εξαλείφει αυτομάτως τις αμαρτίες του και την παρουσίαση της Ρωσίας ως ενός είδους μεταφυσικού «κατέχοντος».
Η σιωπή ως στρατηγική
Μπορεί φυσικά κανείς να διαφωνήσει μ’ αυτά τα κείμενα. Είναι όμως δύσκολο να συμπεριφέρεται σαν να μην υπάρχουν. Γιατί με τον τρόπο αυτό αναδεικνύεται ο επίμονος επαρχιωτισμός ως χαρακτηριστικό πρόβλημα της ελλαδικής εκκλησιαστικής πραγματικότητας. Η διεθνής θεολογική συζήτηση, οι αλλαγές στον ευρωπαϊκό οικουμενικό χώρο, η χρήση της θρησκείας για την ιδεολογική νομιμοποίηση ενός πολέμου συχνά δεν φαίνεται να απασχολούν ιδιαίτερα τους εκκλησιαστικούς αρμοδίους στην Ελλάδα. Εξακολουθούν να μετρούν περισσότερο οι προσωπικές γνωριμίες, οι παλαιές φιλίες, τα προσκυνήματα και τα συλλείτουργα. Σαν να σταμάτησε ο εκκλησιαστικός χρόνος κάπου πριν από τον Φεβρουάριο του 2022.
Ποια είναι, όμως, η στάση της Ιεράς Συνόδου και της Εκκλησίας της Ελλάδος εκτός από τη μέχρι στιγμής επιλογή της σιωπής; Μιας σιωπής, η οποία όταν διαρκεί αρκετά, αποκτά στην εκκλησιαστική διοίκηση συχνά το κύρος της στρατηγικής. Μόνο που εδώ η στρατηγική της μη τοποθέτησης αφήνει ελεύθερο το πεδίο σε κάθε ιεράρχη να ασκεί τη δική του μικρή εξωτερική πολιτική. Κι αυτό συμβαίνει τη στιγμή που η Μόσχα κάθε άλλο παρά αυτοσχεδιάζει. Μετά την αναγνώριση της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας, ο Πατριάρχης Κύριλλος έπαψε να μνημονεύει τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο και έχει οικοδομήσει μεθοδικά ένα δίκτυο επιλεκτικών σχέσεων με Eλληνες μητροπολίτες.
Το ερώτημα, εν τέλει, δεν αφορά μόνο τον Μητροπολίτη Κερκύρας αλλά και το ελληνικό κράτος. Υπάρχει ελληνική εκκλησιαστική πολιτική; Και, εάν υπάρχει, ποιος την εκφράζει; Το υπουργείο Εξωτερικών, ο Αρχιεπίσκοπος, η Ιερά Σύνοδος ή κάθε μητροπολίτης χωριστά; Η Εκκλησία ασφαλώς δεν πρέπει να είναι παράρτημα του κράτους. Ομως ούτε η απουσία οποιασδήποτε συνοχής αποτελεί υγιές δείγμα εκκλησιαστικής ελευθερίας. Η Μόσχα γνωρίζει πολύ καλά τι είναι εκκλησιαστική διπλωματία. Το ερώτημα είναι αν το γνωρίζει και η Αθήνα.
Ο Νίκος Κουρεμένος είναι διδάσκων Θρησκειολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
Πηγή: tanea.gr
