Όταν όλοι είναι ναρκισσιστές
Αρκεί ένα σύντομο scroll στο TikTok ή στο Instagram για να συναντήσει κανείς δεκάδες βίντεο που υπόσχονται να αποκαλύψουν «τα πέντε σημάδια για να αναγνωρίσεις ένα ναρκισσιστή», «τι σημαίνει love bombing» ή «πώς να καταλάβεις ότι σου κάνει gaslighting». Μέσα σε λίγα χρόνια, ο ναρκισσισμός έπαψε να είναι ένας όρος της ψυχιατρικής και της κλινικής ψυχολογίας και μετατράπηκε σε μία από τις πιο δημοφιλείς λέξεις του διαδικτύου. Το νέο τρέιλερ της κωμωδίας You’re Dating a Narcissist!, με πρωταγωνίστρια τη Μαρίζα Τομέι, μοιάζει να πατά ακριβώς πάνω σε αυτό το πολιτισμικό φαινόμενο.
Η ταινία ακολουθεί μια καθηγήτρια ψυχολογίας εξειδικευμένη σε αυτό τον τομέα -με προσωπικό τραύμα αγιάτρευτο-, η οποία θεωρεί ότι έχει αναπτύξει σχεδόν υπερφυσική ικανότητα να εντοπίζει ναρκισσιστές. Όταν μαθαίνει ότι η κόρη της πρόκειται να παντρευτεί έναν άνδρα που γνώρισε πρόσφατα, ταξιδεύει εσπευσμένα στο Λος Άντζελες μαζί με την καλύτερή της φίλη για να σταματήσει τον γάμο, πεπεισμένη ότι ο μέλλοντας γαμπρός είναι ένας επικίνδυνος χειριστικός χαρακτήρας.
Το τρέιλερ παρουσιάζει μια οικογενειακή κωμωδία με έντονα στοιχεία σάτιρας, αφήνοντας διαρκώς ανοιχτό το ερώτημα: έχει πράγματι δίκιο η μητέρα ή βλέπει παντού ναρκισσιστές επειδή… αυτό περιμένει να βρει;
Αυτό μοιάζει να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ταινίας: Δεν ασχολείται μόνο με τον πιθανό θύτη, αλλά και με τον τρόπο που η ίδια η κοινωνία έχει αρχίσει να αντιλαμβάνεται κάθε δύσκολη σχέση μέσα από το φίλτρο του ναρκισσισμού.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι άνθρωποι με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά μπορούν να προκαλέσουν βαθιά ψυχολογική φθορά στους γύρω τους. Η χειραγώγηση, η έλλειψη (πλήρης ή ποσοστιαία) ενσυναίσθησης, η συνεχής ανάγκη για επιβεβαίωση και η συναισθηματική εκμετάλλευση είναι πραγματικές εμπειρίες για πολλούς ανθρώπους. Για αρκετά χρόνια, μάλιστα, οι σχετικές συμπεριφορές υποβαθμίζονταν ή αντιμετωπίζονταν ως «δύσκολος χαρακτήρας». Τα social media έδωσαν φωνή σε χιλιάδες θύματα που μέχρι τότε δεν είχαν ούτε το λεξιλόγιο ούτε το θάρρος να περιγράψουν όσα είχαν ζήσει.
Ταυτόχρονα όμως, η υπερέκθεση στον όρο δημιούργησε και ένα διαφορετικό πρόβλημα. Σήμερα ο χαρακτηρισμός «ναρκισσιστής» αποδίδεται σχεδόν σε κάθε πρώην σύντροφο, κάθε απαιτητικό προϊστάμενο ή κάθε άνθρωπο που συμπεριφέρθηκε εγωιστικά. Η διάκριση ανάμεσα στα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά (που όλοι μπορεί να εμφανίσουμε κατά περιόδους) και στη διαταραχή προσωπικότητας γίνεται όλο και πιο θολή. Ειδικοί έχουν επανειλημμένα επισημάνει ότι η διαδικτυακή κουλτούρα συχνά απλοποιεί υπερβολικά πολύπλοκες ψυχολογικές έννοιες, μετατρέποντάς τες σε εύκολες διαγνώσεις και σύντομα βίντεο των 60 δευτερολέπτων.
Ίσως αυτό να είναι και το χαρακτηριστικό της εποχής μας. Ζούμε σε ένα περιβάλλον όπου η προσωπική εικόνα, οι ακόλουθοι, τα likes και η συνεχής προβολή του εαυτού ενθαρρύνουν συμπεριφορές που μοιάζουν όλο και περισσότερο ναρκισσιστικές, όχι απαραίτητα επειδή οι άνθρωποι έχουν γίνει περισσότερο ναρκισσιστές κλινικά, αλλά επειδή οι ίδιες οι πλατφόρμες επιβραβεύουν την αυτοπροβολή, την υπερβολή και την ανάγκη για διαρκή προσοχή.
Υπάρχει όμως και μια λιγότερο συζητημένη συνέπεια. Πολλοί άνθρωποι που έχουν υποστεί πραγματική ψυχολογική κακοποίηση καταλήγουν, δικαιολογημένα, να βρίσκονται σε διαρκή επιφυλακή. Αναζητούν συνεχώς «κόκκινες σημαίες» (τα γνωστά red flags), αναλύουν κάθε λέξη (στα όρια της εξάντλησης), κάθε βλέμμα, κάθε καθυστέρηση σε ένα μήνυμα. Η υπερπροστασία γίνεται μηχανισμός επιβίωσης. Κάποιες φορές όμως αυτή η υπερεπαγρύπνηση μεταφέρεται και στις επόμενες σχέσεις τους. Δεν είναι σπάνιο να δημιουργείται αυτό που η ψυχολογία περιγράφει ως υπερεπαγρύπνηση (hypervigilance): μια κατάσταση όπου το νευρικό σύστημα περιμένει διαρκώς τον επόμενο κίνδυνο, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει. Έτσι, άνθρωποι που δεν έχουν καμία πρόθεση χειραγώγησης μπορεί να αντιμετωπίζονται εξαρχής ως ύποπτοι. Οι σχέσεις μετατρέπονται σε διαρκείς ανακρίσεις και η εμπιστοσύνη αντικαθίσταται από προληπτική άμυνα.
Δεν πρόκειται για κακοποίηση με την κλασική έννοια, μπορεί όμως να εξελιχθεί σε έναν φαύλο κύκλο όπου το τραύμα του χθες αρχίζει, άθελά του, να πληγώνει τους ανθρώπους του σήμερα.
Ίσως γι’ αυτό το You’re Dating a Narcissist! να αποδειχθεί πιο επίκαιρο απ’ όσο δείχνει η ανάλαφρη κωμική του διάθεση, γιατί τελικά δεν ρωτά μόνο αν απέναντί μας βρίσκεται ένας ναρκισσιστής αλλά προσπαθεί να μάθει κάτι πιο άβολο: πόσο αξιόπιστος είναι ο δικός μας φόβος όταν έχει μάθει να βλέπει παντού απειλές;
Όπως έχει γράψει η ψυχοθεραπεύτρια και δημιουργός περιεχομένου στο TikTok Δρ. Ramani Durvasula, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές γύρω από τον ναρκισσισμό: «Δεν είναι δουλειά σου να αποδείξεις ότι κάποιος είναι ναρκισσιστής. Είναι δουλειά σου να αναγνωρίσεις πώς σε κάνει να νιώθεις μια σχέση και αν αυτή σου κάνει καλό». Μερικές φορές, αυτή είναι και η πιο χρήσιμη διάγνωση.
www.ertnews.gr
Πηγή: ertnews.gr
