Δημήτρης Παρασκευής
Καθηγητής Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής, ΕΚΠΑ
Ο ιός των ανθρώπινων θηλωμάτων (Human Papillomavirus, HPV) ταξινομείται σε περισσότερους από 200 διαφορετικούς τύπους, με τους τύπους υψηλού κινδύνου για καρκίνο να περιλαμβάνουν κυρίως τους: 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 και 59. Οι τύποι 16 και 18 ευθύνονται για τη συντριπτική πλειονότητα των καρκίνων που σχετίζονται με τον HPV και, συγκεκριμένα, για περίπου το 70% των περιστατικών καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.
Η λοίμωξη από HPV αποτελεί ένα από τα συχνότερα σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα, και η πλειονότητα των σεξουαλικά ενεργών ατόμων θα προσβληθεί από τον ιό κάποια στιγμή στη ζωή τους. Στη μεγάλη πλειονότητα των λοιμώξεων (περίπου το 90%) δεν προκαλείται κάποιο πρόβλημα υγείας στα άτομα που έχουν μολυνθεί· ωστόσο, στα άτομα που έχουν προσβληθεί από τύπους υψηλού κινδύνου, ο κίνδυνος ανάπτυξης καρκίνου είναι υπαρκτός σε χρονικό ορίζοντα περίπου 10–30 ετών. Ο HPV σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, του κόλπου και του αιδοίου στις γυναίκες, καρκίνο του πέους στους άνδρες, καθώς και καρκίνο του στοματοφάρυγγα και του πρωκτού και στα δύο φύλα.
Το γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα (>95%) των περιστατικών καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, καθώς και υψηλά ποσοστά των υπόλοιπων τύπων καρκίνου που σχετίζονται με τον HPV, οφείλονται στον ιό, έχει καταστήσει τον εμβολιασμό καθοριστικό μέτρο πρόληψης για την εξάλειψη ή τη σημαντική μείωση των νέων περιστατικών καρκίνου σε άνδρες και γυναίκες.
Συγκεκριμένα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), με στόχο την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, έχει θέσει τους στόχους 90–70–90 για το 2030. Για να επιτευχθεί η εξάλειψη, κάθε χώρα θα πρέπει να επιτευχθεί:
90% των κοριτσιών να είναι πλήρως εμβολιασμένα έναντι του HPV μέχρι την ηλικία των 15 ετών
70% των γυναικών να έχουν ελεγχθεί στις ηλικίες των 35 και 45 ετών και
90% των γυναικών με τραχηλική νόσο να λαμβάνουν θεραπεία (90% των προκαρκινικών αλλοιώσεων και 90% των διηθητικών καρκίνων)
Ο εμβολιασμός αποτελεί, επομένως, έναν από τους τρεις βασικούς πυλώνες για την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.
Συστάσεις εμβολιασμού έναντι του HPV στην Ελλάδα
Το επικαιροποιημένο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών & Εφήβων συνιστά τον εμβολιασμό αγοριών και κοριτσιών ηλικίας 9–18 ετών, συμπεριλαμβανομένων των ομάδων υψηλού κινδύνου, με διαθέσιμη συνταγογράφηση του εννεαδύναμου εμβολίου. Το ενδεικνυόμενο διάστημα και για τα δύο φύλα είναι η ηλικία 9 έως 11 ετών, ενώ σε περίπτωση που ο εμβολιασμός και για τα δύο φύλα δεν πραγματοποιηθεί στη συνιστώμενη ηλικία, μπορεί να γίνει αναπλήρωση (catch-up) του εμβολιασμού μέχρι την ηλικία των 18 ετών. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ελλάδα ανήκει στις πέντε χώρες της ΕΕ (μαζί με την Αυστρία, την Κροατία, το Λουξεμβούργο και τη Γερμανία) που χρηματοδοτούν τον εμβολιασμό από τη χαμηλότερη ηλικία που προβλέπει ο κατασκευαστής, δηλαδή τα 9 έτη.
Τι συμβαίνει, όμως, στη χώρα μας αναφορικά με την εμβολιαστική κάλυψη έναντι του HPV και πόσο απέχουμε από τους στόχους που έχει θέσει ο ΠΟΥ;
Στοιχεία εμβολιαστικής κάλυψης στην Ελλάδα
Σε πρόσφατα δημοσιευμένη μελέτη (Doulou et al, Vaccine 2026) εκτιμήθηκε, με βάση στοιχεία από το Σύστημα Ηλεκτρονικής Συνταγογράφησης, η εμβολιαστική κάλυψη έναντι του HPV στην Ελλάδα για το χρονικό διάστημα μεταξύ 1/1/2019 και 31/12/2024. Η ετήσια εμβολιαστική κάλυψη υπολογίστηκε ως το ποσοστό του επιλέξιμου πληθυσμού που έλαβε τουλάχιστον μία δόση ή ολοκλήρωσε το πλήρες πρόγραμμα εμβολιασμού από την 1η Ιανουαρίου έως την 31η Δεκεμβρίου του αντίστοιχου έτους. Ως πλήρης εμβολιασμός έως την ηλικία των 15 ετών ορίστηκε, σύμφωνα με τις συστάσεις της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών, η πραγματοποίηση δύο δόσεων σε διάστημα τουλάχιστον 6 μηνών. Σύμφωνα με την ανάλυση κατά τη διάρκεια της περιόδου μελέτης (2022–2024), ο επιλέξιμος πληθυσμός για εμβολιασμό έναντι του HPV, αφορούσε παιδιά που γεννήθηκαν μεταξύ 2007 και 2015 και ο αριθμός τους κυμαινόταν από 115.095 το 2007 έως 105.739 το 2015.
Αναφορικά με την εμβολιαστική κάλυψη, κατά το διάστημα 2022–2024 το ποσοστό των ατόμων που ξεκίνησαν τον εμβολιασμό σύμφωνα με τις συστάσεις (δηλαδή σε ηλικία 9 έως 15 ετών) αυξήθηκε προοδευτικά και στα δύο φύλα, με τα κορίτσια να εμφανίζουν σταθερά υψηλότερη εμβολιαστική κάλυψη από τα αγόρια σε όλα τα έτη της μελέτης. Συγκεκριμένα, η κάλυψη με τουλάχιστον μία δόση αυξήθηκε από 34,7% (2022) σε 41,4% (2024) στα κορίτσια και από 10,8% (2022) σε 31,4% (2024) στα αγόρια. Εστιάζοντας στον πληθυσμό των παιδιών ηλικίας 9–11 ετών – την ηλικιακή ομάδα για την οποία συνιστάται ο εμβολιασμός έναντι του HPV σύμφωνα με το αναθεωρημένο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ) – τα ποσοστά έναρξης του εμβολιασμού παρέμειναν χαμηλά καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου μελέτης, κυμαινόμενα από 8,1% (2022) έως 18,6% (2024) στα κορίτσια και από 6,6% (2022) έως 16,6% (2024) στα αγόρια.
Στα κορίτσια που συμπλήρωναν την ηλικία των 15 ετών, το αθροιστικό ποσοστό εμβολιασμού με τουλάχιστον μία δόση πριν από τη συμπλήρωση του 15ου έτους υπερέβαινε οριακά το 63,0% καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου μελέτης. Αντίθετα, στα αγόρια, το αντίστοιχο ποσοστό παρουσίασε αύξηση με την πάροδο του χρόνου, κυμαινόμενο από 7,6% (2022) έως 38,2% (2024).
Η ανάλυση ανά περιφέρεια διαμονής έδειξε μεγάλες διαφορές στα ποσοστά έναρξης του εμβολιασμού στη συνιστώμενη ηλικία, με τα χαμηλότερα ποσοστά να καταγράφονται στο Βόρειο και στο Νότιο Αιγαίο και τα υψηλότερα στην Κρήτη. Συγκεκριμένα, στα κορίτσια που συμπλήρωναν τα 15 έτη, το ποσοστό αυτό κυμάνθηκε από 51,9% στο Βόρειο Αιγαίο έως 72,0% στην Κρήτη το 2024. Παρόμοια ευρήματα καταγράφηκαν το 2022 και το 2023, τόσο στα κορίτσια όσο και στα αγόρια.
Συμπερασματικά, η μελέτη έδειξε ότι, παρά την αύξηση στην αποδοχή του εμβολιασμού έναντι του HPV μεταξύ των εφήβων στην Ελλάδα κατά το διάστημα 2022–2024, τα επίπεδα εμβολιαστικής κάλυψης παραμένουν σημαντικά χαμηλότερα από τον στόχο του 90% που έχει θέσει ο ΠΟΥ. Η περιορισμένη έγκαιρη έναρξη, παρά τις εθνικές συστάσεις που προβλέπουν εμβολιασμό από την ηλικία των 9 ετών, αναδεικνύει την ανάγκη για στοχευμένες στρατηγικές που θα προάγουν τον έγκαιρο εμβολιασμό έναντι του HPV και θα επιταχύνουν την πρόοδο προς τον στόχο της εξάλειψης.
Εμβολιαστική κάλυψη έναντι HPV στην Ευρώπη
Σύμφωνα με την έκθεση του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ecdc):
Χώρες που πέτυχαν εμβολιαστική κάλυψη ≥90% έως την ηλικία των 15 ετών το 2024:
- Πρώτη δόση: Δανία, Ισλανδία, Μάλτα, Νορβηγία, Πορτογαλία, Ισπανία, Σουηδία (n=7)
- Τελευταία δόση (δείκτης-στόχος): Ισλανδία, Νορβηγία και Πορτογαλία (n=3)
- Κατά την περίοδο 2020–2024, η Πορτογαλία ήταν η μόνη χώρα που πέτυχε σταθερά το στόχο της κάλυψης του 90% για την πρώτη και για την τελευταία δόση του εμβολίου
Ο αριθμός των χωρών που πέτυχαν τον στόχο κάλυψης 90% παρέμεινε σταθερός από το 2021, με τις ίδιες χώρες να πετυχαίνουν τον στόχο το 2024
Το 2024, η διάμεση τιμή της εμβολιαστικής κάλυψης στην ΕΕ/ΕΟΧ ήταν:
- Πρώτη δόση: 74% (ενδοτεταρτημοριακό εύρος: 61–90%)
- Τελευταία δόση: 69% (ενδοτεταρτημοριακό εύρος: 55–82%)
- Η διάμεση τιμή ποσοστού διακοπής (drop-out) μεταξύ της πρώτης και της τελευταίας δόσης κατά την περίοδο 2020–2024 ήταν 5%
- Το 2024, συνολικά 10 χώρες είχαν κάλυψη μεταξύ 70%–89% για την τελευταία δόση (Βέλγιο, Δανία, Φινλανδία, Ουγγαρία, Ιρλανδία, Λιθουανία, Λουξεμβούργο, Μάλτα, Ισπανία, Σουηδία), παρόμοια ήταν το 2023, ενώ ελαφρώς χαμηλότερα ήταν τα ποσοστά για το 2020–2022· 10 χώρες είχαν κάλυψη μεταξύ 50%–69% (Αυστρία, Κροατία, Κύπρος, Τσεχία, Εσθονία, Γερμανία, Ιταλία, Λετονία, Κάτω Χώρες, Σλοβενία) και τέσσερις κάτω από 50% (Βουλγαρία, Γαλλία, Ρουμανία και Σλοβακία).
Συμπερασματικά, δεδομένου ότι ο HPV σχετίζεται με το 5% όλων των τύπων καρκίνων παγκοσμίως, η σημασία της πρόληψης είναι καθοριστική. Το εμβόλιο αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσματικά προληπτικά μέσα και αποτελεί ένα από τους βασικούς πυλώνες δράσης που έχει καθοριστεί από τον ΠΟΥ, για την εξάλειψη του καρκίνου τραχήλου της μήτρας μέχρι το 20230.
Πηγή: tanea.gr
