Η μεγαλύτερη ζημία που επιτελεί αφορά την ίδια τη δομή της κοινωνίας
Πάλι με αφορμή καμπάνια τηλεοπτική με σποτ που πραγματεύεται το “doom scrolling”, αυτό το νέο φαινόμενο που ζει ανάμεσά μας εδώ και κάμποσα χρόνια, θεώρησα σκόπιμο να γράψω κάτι για τον υπεύθυνο αυτού του ψηφιακού φαινομένου – συνδρόμου ή συμπλέγματος, όπως θέλετε πέστε το.
Του Απόστολου Καψάλη, Cybersecurity Analyst -engineer
Κάθε κλικ, κάθε παύση σε μια φωτογραφία, κάθε “μου αρέσει”, λειτουργεί ως ψηφιακό αποτύπωμα
Ζούμε με την πεποίθηση ότι κρατάμε στα χέρια μας απλά εργαλεία. Κάθε φορά που ανοίγουμε το κινητό μας, σκρολάρουμε σε μια ροή ειδήσεων ή παρακολουθούμε ένα προτεινόμενο βίντεο, θεωρούμε ότι ασκούμε την ελεύθερη βούλησή μας. Η αλήθεια, όμως, είναι πιο περίπλοκη και αρκετά πιο σκοτεινή. Πίσω από τη γυαλιστερή επιφάνεια των οθονών μας, δεν κρύβεται απλώς κώδικας, αλλά ένας αόρατος αρχιτέκτονας που επανασχεδιάζει αθόρυβα τον κοινωνικό μας ιστό, ο περίφημος «Αλγόριθμος».
Τα ψηφιακά συστήματα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν σχεδιάστηκαν για να μας ενημερώνουν αντικειμενικά, αλλά για να μονοπωλούν την προσοχή μας. Σε αυτή τη διαρκή μάχη για ένα επιπλέον δευτερόλεπτο εμπλοκής (engagement), η μορφολογία της κοινωνίας υφίσταται μια βαθιά και συχνά μη αναστρέψιμη ζημία.
Η πραγματική θωράκιση απέναντι στην αλγοριθμική χειραγώγηση δεν βρίσκεται στις απαγορεύσεις,
αλλά στην εκπαίδευση, τον ψηφιακό αλφαβητισμό και την ανάπτυξη κριτικής σκέψης. Όσο περισ
σότερο κατανοούμε πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι, τόσο περισσότερο ανακτούμε τον έλεγχο
των επιλογών μας και της κοινωνίας μας
Η ψευδαίσθηση της επιλογής και η κατασκευή του εικονικού εαυτού
Καθημερινά, εν αγνοία μας, τροφοδοτούμε ένα τεράστιο ψηφιακό γίγνεσθαι, αυτό που ονομάζω εγώ λαϊκά «τάισμα του θηρίου». Κάθε κλικ, κάθε παύση σε μια φωτογραφία, κάθε “μου αρέσει”, λειτουργεί ως ψηφιακό αποτύπωμα. Οι αλγόριθμοι συλλέγουν αυτά τα ψήγματα δεδομένων όχι απλώς για να μας κατανοήσουν, αλλά για να διαμορφώσουν τις ψηφιακές μας προσωπικότητες.
Σταδιακά, εγκλωβιζόμαστε σε echo chambers, ελληνιστί: δωμάτια ηχούς, όπου το σύστημα μας επιστρέφει μόνο τις απόψεις, τις αισθητικές και τις πεποιθήσεις που ήδη έχουμε. Αυτή η συνεχής επιβεβαίωση της κοσμοθεωρίας μας σκοτώνει την κριτική σκέψη. Νιώθω όλο και περισσότερο ότι χάνουμε την ικανότητα να συνδιαλεγόμαστε με το διαφορετικό, γιατί πολύ απλά, ο αλγόριθμος φροντίζει να μην το συναντήσουμε ποτέ αυτό.
Η διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής
Η μεγαλύτερη ζημία που επιτελούν οι αλγόριθμοι αφορά την ίδια τη δομή της κοινωνίας. Η πόλωση έχει μετατραπεί σε καλοστημένη επιχείρηση. Τα συστήματα αυτά γνωρίζουν καλά ότι ο θυμός, η αγανάκτηση και ο φόβος είναι τα συναισθήματα που κρατούν τον χρήστη καρφωμένο στην οθόνη. Έτσι, ο δημόσιος διάλογος εκτροχιάζεται. Οι μετριοπαθείς φωνές πνίγονται από τις ακραίες, και η κοινωνία κατακερματίζεται σε ομάδες που δεν μοιράζονται πλέον ούτε καν μια κοινή βάση πραγματικότητας.
Ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές, οι οποίες διαμορφώνουν την ταυτότητά τους μέσα σε αυτά τα ψηφιακά περιβάλλοντα, η πίεση είναι τεράστια. Τα πρότυπα που προωθούνται αλγοριθμικά δημιουργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες, επηρεάζοντας την αυτοεκτίμηση και τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι αντιλαμβάνονται τη θέση τους στον φυσικό κόσμο.
Το αντίδοτο δεν είναι η απαγόρευση, αλλά η γνώση
Μπροστά σε αυτή τη δομική αλλοίωση της κοινωνίας, η αντανακλαστική αντίδραση είναι συχνά η απαίτηση για οριζόντιες απαγορεύσεις ή αυστηρούς νομοθετικούς περιορισμούς στη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ωστόσο, τα τείχη σπάνια λειτουργούν στον ψηφιακό κόσμο.
Η πραγματική θωράκιση απέναντι στην αλγοριθμική χειραγώγηση βρίσκεται στην ενεργή εκπαίδευση και τον ψηφιακό αλφαβητισμό. Απαιτείται μια συστηματική προσπάθεια, μέσα από τα σχολεία, τις κοινότητες και την άμεση εμπλοκή των γονέων, ώστε να καλλιεργηθεί η κριτική αντίληψη απέναντι στα ψηφιακά μέσα.
Πρέπει να μάθουμε (και οπωσδήποτε να διδάξουμε) πώς να αναγνωρίζουμε τις ¨από μηχανής παγίδες¨ των πλατφορμών. Να κατανοήσουμε ότι η «ροή» που βλέπουμε δεν είναι ένας καθρέφτης του κόσμου, αλλά ένας παραμορφωτικός φακός, προγραμματισμένος με συγκεκριμένη σκοπιμότητα.
Πρέπει πάντα να έχουμε κατά νου ότι: “Η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, αλλά φέρει τις προθέσεις των σχεδιαστών της”.
Ο αλγόριθμος όμως δεν είναι μια ανίκητη θεότητα. Είναι ένα μαθηματικό μοντέλο που τρέφεται από την άγνοια και την παθητικότητά μας. Όσο πιο συνειδητοποιημένοι γινόμαστε για τον τρόπο που λειτουργούν αυτά τα ψηφιακά συστήματα, τόσο ανακτούμε τον έλεγχο της προσωπικότητάς μας και, κατ’ επέκταση, της ίδιας της κοινωνίας μας. Το μέλλον δεν ανήκει σε αυτούς που γράφουν τον κώδικα, αλλά σε αυτούς που έχουν την κριτική ικανότητα να τον αποκωδικοποιούν.
