Η Ελλάδα από “μαύρο πρόβατο” της ευρωζώνης εξελίσσεται πλέον σε παράδειγμα δημοσιονομικής και θεσμικής ανάκαμψης, σύμφωνα με νέα ανάλυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Η έκθεση που φέρει τον τίτλο που φέρει τον τίτλο “How Τax Administration Supported Greece’s Economic Recovery” και υπογράφεται από τους Andrew Okello, Stoyan Evtimov Markov, and Chenghong Wang, αποδίδει καθοριστικό ρόλο στον μετασχηματισμό της φορολογικής διοίκησης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, πάντως, στην έκθεση του ΔΝΤ, παρουσίάζει η επισήμανση ότι η μεταρρυθμιστική πορεία δεν έχει ολοκληρωθεί και ότι η μεγάλη πρόκληση πλέον είναι η μονιμοποίηση των κερδών της τελευταίας δεκαπενταετίας. Όπως επισημαίνεται, η επόμενη φάση απαιτεί ακόμη μεγαλύτερη αξιοποίηση εργαλείων ανάλυσης δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης για τον εντοπισμό κινδύνων φοροδιαφυγής, περαιτέρω βελτίωση των υπηρεσιών προς τους φορολογούμενους, αλλά και συνεχή επένδυση στην εκπαίδευση και εξειδίκευση του προσωπικού της φορολογικής διοίκησης ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στις ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις. Παράλληλα, το Ταμείο τονίζει ότι η διατήρηση της ανεξαρτησίας της φορολογικής διοίκησης και η ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς το φορολογικό σύστημα θα αποτελέσουν κρίσιμους παράγοντες για τη διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας και της αναπτυξιακής δυναμικής της ελληνικής οικονομίας τα επόμενα χρόνια.
Η μελέτη του ΔΝΤ καταγράφει πως η χώρα, που πριν από μία δεκαετία βρισκόταν αποκλεισμένη από τις αγορές και εξαρτημένη από διεθνή προγράμματα διάσωσης, συγκαταλέγεται σήμερα στις ελάχιστες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με πρωτογενές πλεόνασμα, ενώ εμφανίζει σημαντικά ενισχυμένη ανθεκτικότητα απέναντι σε εξωτερικές κρίσεις, ακόμη και απέναντι στις γεωπολιτικές αναταράξεις που προκαλεί ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή.
Το ΔΝΤ επισημαίνει ότι πίσω από αυτή τη μεταστροφή βρίσκεται μια βαθιά και πολυετής μεταρρύθμιση της φορολογικής διοίκησης, η οποία οδήγησε σε αύξηση των δημοσίων εσόδων, περιορισμό της φοροδιαφυγής και αποκατάσταση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας της χώρας. Η ανάλυση χωρίζει την ελληνική εμπειρία σε τρεις φάσεις: τη σταθεροποίηση των πρώτων μνημονιακών ετών, τη δημιουργία ανεξάρτητων και ανθεκτικών θεσμών — με κορυφαία παρέμβαση τη σύσταση της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων — και, τέλος, τον εκτεταμένο ψηφιακό μετασχηματισμό μέσω ηλεκτρονικών τιμολογίων, διασύνδεσης ταμειακών μηχανών και προηγμένων ψηφιακών ελέγχων.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο γεγονός ότι η ενίσχυση των φορολογικών μηχανισμών δεν είχε μόνο δημοσιονομικό αποτέλεσμα, αλλά συνέβαλε και στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των αγορών και των πολιτών προς το κράτος. Σύμφωνα με τη μελέτη, η Ελλάδα αποτελεί πλέον διεθνές παράδειγμα για το πώς μια χώρα μπορεί, μέσα από διαδοχικές μεταρρυθμίσεις, θεσμική ανεξαρτησία και επένδυση στην τεχνολογία, να μετατρέψει μια βαθιά κρίση σε μακροχρόνια θεσμική ενδυνάμωση.
Αναλυτικά όλη η έκθεση
Των Andrew Okello, Stoyan Evtimov Markov και Chenghong Wang
Η Ελλάδα υπήρξε κάποτε το προειδοποιητικό παράδειγμα της Ευρώπης — αποκλεισμένη από τις αγορές, εξαρτημένη από εξωτερική χρηματοδοτική στήριξη και με ανεπαρκή φορολογικά έσοδα για τη χρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών και της οικονομικής ανάπτυξης. Σήμερα, συγκαταλέγεται στις μόλις πέντε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που καταγράφουν πρωτογενές δημοσιονομικό πλεόνασμα. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή ανατροπή, που αναδεικνύει πόσο έχουν βελτιωθεί τα δημόσια οικονομικά της χώρας. Η μεταστροφή αυτή αντανακλά, σε σημαντικό βαθμό, τον μετασχηματισμό της φορολογικής διοίκησης, η οποία μείωσε σταδιακά τα κενά φορολογικής συμμόρφωσης και αποκατέστησε τη δημοσιονομική αξιοπιστία — έναν από τους “σιωπηλούς κινητήρες” της ευρύτερης οικονομικής ανάκαμψης της Ελλάδας.
Η τελευταία ετήσια αξιολόγηση του ΔΝΤ για την ελληνική οικονομία (Article IV consultation) διαπιστώνει ότι η χώρα βρίσκεται σε καλή θέση για να αντιμετωπίσει εξωτερικούς κραδασμούς, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που απορρέουν από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Αυτό αντανακλά την ενίσχυση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας και της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Το πρωτογενές πλεόνασμα αυξήθηκε σχεδόν στο 5% του ΑΕΠ την περίοδο 2024-25, ενώ ο λόγος δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ έχει μειωθεί κατά περίπου 65 ποσοστιαίες μονάδες από την κορύφωσή του το 2020. Παράλληλα, οι συνθήκες χρηματοδότησης βελτιώθηκαν, με τα spreads των ελληνικών ομολόγων να επιστρέφουν σε επίπεδα που είχαν καταγραφεί τελευταία φορά πριν από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.
Η μεταρρυθμιστική ατζέντα δεν έχει ολοκληρωθεί. Ωστόσο, η έκταση —και η αλληλουχία— της ελληνικής ανάκαμψης προσφέρει πολύτιμα διδάγματα για άλλες χώρες που επιδιώκουν φορολογικές μεταρρυθμίσεις. Νέα εργασία του ΔΝΤ σε αυτόν τον τομέα αναδεικνύει δύο βασικά συμπεράσματα.
Πρώτον, οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους δημοσιονομικής μεταρρύθμισης εάν η φορολογία δεν είναι δίκαιη, αξιόπιστη και διαφανής. Δεύτερον, η οικοδόμηση αυτών των δυνατοτήτων απαιτεί χρόνο. Στην Ελλάδα, η μεταρρύθμιση εξελίχθηκε σε τρεις αλληλοενισχυόμενες φάσεις — σταθεροποίηση (2010–12), θεσμική οικοδόμηση (2013–17) και ψηφιακός μετασχηματισμός (2018–25) — με συνεχή υποστήριξη από την τεχνική βοήθεια του ΔΝΤ.
2010-2012: Σταθεροποίηση
Αντιμέτωπη με επικείμενη οικονομική κατάρρευση, η Ελλάδα ζήτησε χρηματοδοτική βοήθεια από αυτό που έγινε γνωστό ως “Τρόικα” — το ΔΝΤ, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Οι πρώτες παρεμβάσεις στη φορολογική διοίκηση επικεντρώθηκαν στη σταθεροποίηση των φορολογικών εσόδων και στη δημιουργία των βάσεων για βαθύτερες μεταρρυθμίσεις. Σε αυτές περιλαμβάνονταν σχέδιο καταπολέμησης της φοροδιαφυγής, στοχευμένα προγράμματα για τη βελτίωση της είσπραξης εσόδων από μεγάλους φορολογούμενους και εύπορα φυσικά πρόσωπα, καθώς και ένας μεσοπρόθεσμος οδικός χάρτης μεταρρυθμίσεων.
Μία από τις πρώτες επιτυχίες ήταν η ψηφιοποίηση της υποβολής δηλώσεων ΦΠΑ. Μέχρι το 2014, το 96% των εγγεγραμμένων φορολογουμένων υπέβαλλε εγκαίρως δηλώσεις ΦΠΑ, από 65% το 2010. Άλλες πρωτοβουλίες —ιδίως οι προσπάθειες ενίσχυσης της είσπραξης από μεγάλες επιχειρήσεις, εύπορους φορολογουμένους και οφειλέτες— αποδείχθηκαν δυσκολότερο να διατηρηθούν, αναδεικνύοντας τα όρια μεταρρυθμίσεων που δεν αντιμετώπιζαν επαρκώς ζητήματα διακυβέρνησης και πολιτικών παρεμβάσεων.
2013-2017: Δημιουργία ανθεκτικών θεσμών
Η δεύτερη φάση των ελληνικών μεταρρυθμίσεων ανέδειξε ένα κρίσιμο δίδαγμα: οι μεταρρυθμίσεις στη φορολογική διοίκηση δεν μπορούν να αποδώσουν αποτελεσματικά χωρίς αυτονομία, σαφή λογοδοσία και ισχυρή ηγεσία.
Από τον Αύγουστο του 2012, η Ελλάδα προχώρησε σε συγχώνευση του δικτύου εφοριών, μειώνοντας τον αριθμό των τοπικών υπηρεσιών από 288 σε 119 μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο, ενώ αναδιοργάνωσε τις λειτουργίες με βάση τις αρμοδιότητες και όχι τη γεωγραφία. Καθώς τα φορολογικά έσοδα βελτιώνονταν — ενισχύοντας έτσι και την πολιτική βούληση για συνέχιση των μεταρρυθμίσεων — το επόμενο βήμα ήταν η παροχή μεγαλύτερης αυτονομίας στη φορολογική διοίκηση.
Ένας νόμος-ορόσημο το 2016 μετέφερε την ευθύνη της φορολογικής διοίκησης σε μια νέα, ανεξάρτητη αρχή, με δικό της προϋπολογισμό και πλαίσιο διακυβέρνησης. Ο νόμος προέβλεπε επίσης ότι το διοικητικό συμβούλιο και ο διοικητής της φορολογικής διοίκησης θα επιλέγονται μέσω ανοικτού διαγωνισμού με σαφώς καθορισμένα κριτήρια. Η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) τέθηκε σε λειτουργία το 2017, προσφέροντας στην Ελλάδα μια φορολογική διοίκηση προστατευμένη από πολιτικές παρεμβάσεις και προσανατολισμένη στα αποτελέσματα.
Ο αντίκτυπος ήταν απτός. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο λόγος φορολογικών εσόδων προς ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 1,8 ποσοστιαίες μονάδες, από 25,8% το 2013 σε 27,6% το 2017, αντανακλώντας υψηλότερη συμμόρφωση και ενισχυμένη θεσμική ικανότητα.
2018-2025: Ψηφιακός μετασχηματισμός
Αν και τα ψηφιακά εργαλεία είχαν εισαχθεί νωρίτερα, η καθοριστική ώθηση ήρθε αφού είχαν εδραιωθεί τα θεσμικά θεμέλια. Σε αυτό το στάδιο, η φορολογική διοίκηση διέθετε πλέον τη διακυβέρνηση, τις δεξιότητες και την αξιοπιστία που απαιτούνταν ώστε η ψηφιοποίηση να αποδώσει μόνιμα αποτελέσματα. Μεταξύ 2020 και 2025, εν μέρει ως απάντηση στην πανδημία, η Ελλάδα ανέπτυξε ένα ολοκληρωμένο σύνολο ψηφιακών συστημάτων — από αναλυτικά εργαλεία back-office έως ηλεκτρονική τιμολόγηση σε πραγματικό χρόνο και διασύνδεση ταμειακών μηχανών με τα πληροφοριακά συστήματα.
Οι μεταρρυθμίσεις αυτές διευκόλυναν τη συμμόρφωση των φορολογουμένων και παρείχαν στους ελεγκτές πιο αποτελεσματικά εργαλεία για τον εντοπισμό κινδύνων και τη στοχευμένη επιβολή ελέγχων.
Τα αποτελέσματα ήταν σαφή. Η συμμόρφωση στον ΦΠΑ βελτιώθηκε σημαντικά, με τα έσοδα από ΦΠΑ να αυξάνονται κατά 2,4 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ σε διάστημα 15 ετών, από 7,1% του ΑΕΠ το 2010 σε περίπου 9,5% το 2025.
Ένας ενάρετος κύκλος — και διδάγματα πέρα από την Ελλάδα
Συνολικά, οι ελληνικές μεταρρυθμίσεις δημιούργησαν έναν ενάρετο κύκλο: η καλύτερη διακυβέρνηση επέτρεψε την ψηφιοποίηση· η ψηφιοποίηση βελτίωσε τη συμμόρφωση· τα υψηλότερα και πιο αξιόπιστα έσοδα ενίσχυσαν την εμπιστοσύνη του κοινού και τη δημοσιονομική αξιοπιστία. Μέχρι το 2025, ο λόγος φορολογικών εσόδων προς ΑΕΠ στην Ελλάδα είχε αυξηθεί στο 28%, από 20,5% το 2009. Αν και η αύξηση των εσόδων αντανακλά και ευρύτερες οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις, οι βελτιώσεις στη φορολογική διοίκηση διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο μέσω της διεύρυνσης της φορολογικής βάσης, της ενίσχυσης των ελέγχων και της αύξησης της εμπιστοσύνης στο σύστημα.
Η πορεία συνεχίζεται. Η επόμενη πρόκληση είναι να καταστούν μόνιμα τα πρόσφατα κέρδη — ενσωματώνοντας νέους τρόπους εργασίας στις καθημερινές διαδικασίες. Στις προτεραιότητες περιλαμβάνονται η πιο συστηματική χρήση αναλυτικών εργαλείων και τεχνητής νοημοσύνης για τη διαχείριση των κινδύνων συμμόρφωσης, η περαιτέρω βελτίωση των υπηρεσιών προς τους φορολογουμένους και της εμπιστοσύνης τους, καθώς και η διασφάλιση ότι οι δεξιότητες και η στελέχωση θα συμβαδίζουν με τις ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις.
Αν και σε ορισμένες πτυχές η ελληνική εμπειρία είναι μοναδική, προσφέρει ένα εξαιρετικά πολύτιμο και ευρέως εφαρμόσιμο δίδαγμα. Η διαρκής προσπάθεια — βασισμένη στην καλή διακυβέρνηση, στη σωστή αλληλουχία μεταρρυθμίσεων και στην επένδυση στους ανθρώπους — μπορεί να μετατρέψει τη διαχείριση μιας κρίσης σε μόνιμη θεσμική ισχύ.
*Ο Andrew Okello είναι επικεφαλής τμήματος, ο Stoyan Evtimov Markov είναι ανώτερος οικονομολόγος και ο Chenghong Wang είναι externally financed appointee, όλοι στο Τμήμα Δημοσιονομικών Υποθέσεων του ΔΝΤ. Συνυπέγραψαν τη μελέτη του ΔΝΤ “Tax Administration Reform in Greece: Outcomes and Lessons (2010–25)” μαζί με την Έλλη Σίβυλλα Γρέγου της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων της Ελλάδας.
Πηγή: capital.gr
