Είναι πάντοτε δυνατή η εδραίωση μιας εμπεδωμένης δημοκρατίας; Η θεμελίωση της δημοκρατίας αποτελούσε ανέκαθεν το ζητούμενο των κρατών σε παγκόσμια κλίμακα, ως η ενδεδειγμένη μορφή του σύγχρονου πολιτικού συστήματος. Το τελευταίο ασκώντας επιβολή στην κρατική διακυβέρνηση με δεσμευτικούς κανόνες λειτουργεί ως σύστημα κοινωνικού ελέγχου. Ωστόσο σε ορισμένες περιπτώσεις πρωτοβουλίες εγκαθίδρυσης νέου δημοκρατικού συστήματος αποτυγχάνουν να παράγουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα οδηγώντας σε ανεπαρκή πολιτεύματα με τάσεις βραχύβιας λειτουργίας. Κάτω από ποιες συνθήκες καταλήγει η δημοκρατία στην πρακτική αυτή;
Της Ρεβέκκας Πληκαδίτη* φοιτήτριας Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πάντειο Πανεπιστήμιο
Μια λειτουργικά αποδοτική δημοκρατία γνωστή και με τον όρο εμπεδωμένη απαρτίζεται από τρία κύρια χαρακτηριστικά: τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων των πολιτών, τις ελεύθερες εκλογές και την κοινοβουλευτική λογοδοσία. Σε περίπτωση μη εφαρμογής των γνωρισμάτων αυτών προκύπτουν ατελείς, περιορισμένες ή και ελαττωματικές δημοκρατίες. Ειδικότερα, αστάθεια είναι δυνατό να προκληθεί από μια αναποτελεσματική κυβέρνηση η οποία δεν μεριμνά για την προάσπιση των ατομικών ελευθεριών των πολιτών, προωθεί τις ανισότητες και αναχρονιστικές αντιλήψεις, αδυνατεί να διαχειριστεί επερχόμενες κρίσεις και ακόμα να εφαρμόσει θεσμικούς ελέγχους. Επιπλέον, καθίσταται βραχύβια όταν δεν επιφέρει τα προβλεπόμενα οικονομικά επιτεύγματα και επηρεάζει τον ελεύθερο εκλογικό ανταγωνισμό. Συνοπτικά, η δημοκρατία υφίσταται ύφεση όταν η πολιτική της απόδοση δεν συμπίπτει με τις κοινωνικές προσδοκίες γεγονός που προκαλεί δυσφορία και αβεβαιότητα, δηλαδή σε βαθμό μη απόδοσης αποτελεσμάτων.
Ιδιαίτερα επιδραστικοί για την επίλυση του παραπάνω προβλήματος είναι οι πολιτικοί θεσμοί που ως εισροές του πολιτικού συστήματος έχουν αυτοσκοπό τη διασφάλιση της σταθερότητας του δημοκρατικού πολιτεύματος. Κάθε επιμέρους θεσμός – από τα πολιτικά κόμματα έως το νομοθετικό σώμα – συνίσταται από νομιμότητα, αυτονομία, προσαρμοστικότητα και πολλά άλλα χαρακτηριστικά τα οποία επιδρούν στην ενδυνάμωση της δημοκρατίας ποικιλοτρόπως. Αρχικά, εντείνουν τον έλεγχο και την ισορροπία μέσω της διάκρισης των εξουσιών και της λογοδοσίας, διαχειρίζονται τις κοινωνικές συγκρούσεις και τις σύγχρονες προκλήσεις και ανταποκρίνονται σε ανάγκες λειτουργιάς και αναπαραγωγής του συστήματος, ενώ εγγυώνται την ύπαρξη κράτους δικαίου. Βέβαια είναι αναγκαίο να αναγνωρίζουμε την ύπαρξη πολιτικών θεσμών που προξένησαν τα αντίθετα αποτελέσματα λόγω συγκέντρωσης υπερεξουσιών.
Ομοίως διφορούμενη είναι η σημασία των διαιρετικών τομών στην πολιτική σκηνή. Από τη μία οι διαιρετικές τομές ευνοούν τη δημοκρατία συμβάλλοντας στη διατήρησή της. Συγκεκριμένα, νοηματοδοτούν τόσο τα πολιτικά κόμματα όσο και τους πολίτες δίνοντάς τους την ευκαιρία να ταυτιστούν με ορισμένες ιδεολογίες, αυξάνοντας έτσι τη συμμετοχή στις δημοκρατικές διαδικασίες συγκροτώντας με αυτό τον τρόπο την πολιτική τους ταυτότητα, τότε γίνεται λόγος για τις διασταυρούμενες (cross-cutting). Αντιθέτως είναι δυνατό να προκληθεί πόλωση και αστάθεια λόγω της επίδρασης των αλληλοενισχυόμενων τομών (reinforcing/overlapping) πολλές φορές δογματικές και μη διαπραγματεύσιμες, τις οποίες ενστερνίζονται οι κομματικοί φορείς δυσχεραίνοντας με αυτό τον τρόπο την εναλλαγή εξουσίας. Συνεπώς, η δημοκρατία καθίσταται βραχύβια και μη αποδοτική.
Όλα τα παραπάνω καθίστανται πιο κατανοητά μέσω της εξέτασης ορισμένων παραδειγμάτων. Υπόδειγμα αποτελεί η δημοκρατία της Βαϊμάρης το 1919-1933 η οποία χαρακτηρίστηκε ανεπαρκής λόγω της οικονομικής εξαθλίωσης και της πολιτικής πόλωσης εξαιτίας της ύπαρξης ιδεολογικών και κοινωνικών τομών και υποχώρησε με την άνοδο των ναζιστικών καθεστώτων. Βέβαια συναντώνται και στη σύγχρονη εποχή περιπτώσεις οπισθοδρόμησης και ανεπάρκειας της δημοκρατίας όπως στην περίπτωση της Τουρκίας , που οδεύει στον αυταρχισμό με τον περιορισμό της ελευθερίας του τύπου και την υπονόμευση της δικαστικής ανεξαρτησίας. Τέλος, το Σουδάν αποτελεί απόδειξη κατακερματισμού της δημοκρατίας λόγω του εμφυλίου πολέμου που παρεμποδίζει την όποια προσπάθεια.
Συνοψίζοντας, η δημοκρατία είναι πολλά παραπάνω από ένα πολιτικό σύστημα και προαπαιτεί ορισμένα κριτήρια για να είναι πλήρως λειτουργική. Προκύπτουν λοιπόν εύλογα ερωτήματα αναφορικά με την αξιολόγηση των δημοκρατιών παγκοσμίως.
*Σύντομο Βιογραφικό – Η Ρεβέκκα Πληκαδίτη είναι φοιτήτρια στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου στην Αθήνα. Από τα πρώτα της ακαδημαϊκά βήματα έχει επιδείξει έντονο ενδιαφέρον για τη διεθνή πολιτική, τη διπλωματία και τα ζητήματα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Συμμετέχει ενεργά σε προσομοιώσεις Ηνωμένων Εθνών (Model United Nations – MUN), τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, αποκτώντας εμπειρία σε διαπραγματεύσεις, δημόσιο λόγο και ανάλυση διεθνών ζητημάτων. Παράλληλα, καλλιεργεί συστηματικά τις γλωσσικές της δεξιότητες, επενδύοντας στη μελέτη ξένων γλωσσών, στοιχείο απαραίτητο για την ενασχόληση με τον χώρο των διεθνών σχέσεων. Είναι ενεργή στα ακαδημαϊκά και κοινωνικά δρώμενα, επιδιώκοντας συνεχή ενημέρωση και ουσιαστική συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο. Τα ενδιαφέροντά της επικεντρώνονται στη γεωπολιτική, την ευρωπαϊκή πολιτική, τον ρόλο του ΝΑΤΟ στο σύγχρονο διεθνές σύστημα και τις εξελίξεις στον τομέα της διεθνούς ασφάλειας.
