Η πανδημία που δοκίμασε αντοχές και εμπιστοσύνη στην Ελλάδα και όλο τον κόσμο
Πέρασαν έξι ολόκληρα χρόνια από την ημέρα που εντοπίστηκε το πρώτο κρούσμα κορωνοϊού στην Ελλάδα. Ήταν 26 Φεβρουαρίου του 2020 όταν εντοπίστηκε η «ασθενής μηδέν» στην Ελλάδα. Έναν χρόνο μετά, το 2021, στην Ελλάδα θα είχαν καταμετρηθεί 186.469 άνθρωποι που θα είχαν νοσήσει από Covid 19 και θα είχαν πεθάνει 6.410.
Γράφει η Βιβή Ζαχοπούλου από την «Πολιτεία Θεσσαλών» Κυριακή 1 Μαρτίου 2026
Με αφορμή την “επέτειο” από το πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα της νόσου Covid-19 στην Ελλάδα, η πανδημία αναδεικνύεται όχι μόνο ως μια πρωτοφανής υγειονομική δοκιμασία, αλλά και ως μια βαθιά κρίση επικοινωνίας και εμπιστοσύνης. Όπως επισημαίνουν σε κοινή τους παρέμβαση η Μάρντη Α. Ξιφαρά, υποψήφια διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, και ο Κωνσταντίνος Ι. Γουργουλιάνης, καθηγητής Πνευμονολογίας και πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, η υγειονομική απειλή συνοδεύτηκε από το φαινόμενο της υπερπληροφόρησης (infodemic), το οποίο επηρέασε τη στάση των πολιτών και ενδεχομένως περιόρισε την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων δημόσιας υγείας. Η μελέτη της πλαισίωσης των ειδήσεων στον έντυπο Τύπο κατά τη διάρκεια τριών διακριτών φάσεων της πανδημίας φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης διαμόρφωσαν την κοινωνική αντίληψη της κρίσης, αναδεικνύοντας τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στην πολιτική τοποθέτηση, την επιστημονική τεκμηρίωση και τη δημόσια εμπιστοσύνη.
Οι δύο επιστήμονες αναδεικνύουν μια εξίσου ενδιαφέρουσα πτυχή της περιόδου του κορονοϊού, που αφορά στη διαχείριση της πληροφορίας από την πλευρά των Μέσων Ενημέρωσης, επισημαίνοντας πως επηρέασε τη στάση μερίδας πολιτών στη χώρα μας.
Γράφουν χαρακτηριστικά οι κ.κ. Ξιφαρά και Γουργουλιάνης: “Αφιερωμένο στην επέτειο της πανδημίας (το πρώτο κρούσμα covid στην Ελλάδα ήταν στις 26 Φεβρουαρίου 2020)
Η πανδημία δεν αποτέλεσε μόνο υγειονομική κρίση, αλλά συνοδεύτηκε και από ένα παράλληλο φαινόμενο υπερπληροφόρησης (infodemic). Αυτό το φαινόμενο επηρέασε τη συμπεριφορά των πολιτών και να ίσως να μείωσε την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων δημόσιας υγείας. Σε σχέση με τα άλλα μέσα ενημέρωσης φαίνεται ότι οι εφημερίδες είχαν την σοβαρότερη προσέγγιση.
Μελετήθηκε η πλαισίωση των ειδήσεων που αφορούσαν την Covid-19 σε τρεις περιόδους της πανδημίας: Μάρτιος-Μάϊος 2020, Οκτώβριος 2020-Ιανουάριος 2021, Μάρτιος-Μάϊος 2021 εστιάζοντας σε τρεις εφημερίδες πανελλήνιας κυκλοφορίας με διαφορετικό προσανατολισμό. Μέσα από συγκριτική ανάλυση των τίτλων των πρωτοσέλιδων επιχειρήθηκε η ανάδειξη της κύριας θεματολογίας και οι τρόποι με τους οποίους τα Μέσα πλαισίωσαν την πανδημία.
Η πρώτη φάση της πανδημίας (Μάρτιος- Μάιος 2020) χαρακτηρίστηκε από το φόβο και την ανάγκη για άμεση ενημέρωση. Και οι τρείς εφημερίδες ανεξαρτήτως πολιτικής, υιοθέτησαν μια στάση συσπείρωσης, προβάλλοντας, άλλη σε μεγαλύτερο και άλλη σε μικρότερο βαθμό, την ανάγκη για εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στην επιστήμη και για συλλογική πειθαρχία. Η δεύτερη φάση της πανδημίας (Οκτώβριος 2020- Ιανουάριος 2021), συνέπεσε με την κορύφωση του δεύτερου κύματος, την επιβολή νέων και συνεχόμενων εγκλεισμών, αλλά και την κόπωση της κοινωνίας. Η πλαισίωση των ειδήσεων διαφοροποιήθηκε συγκριτικά με την πρώτη, δίνοντας έμφαση στην πολιτική κριτική και την κοινωνική ανησυχία. Η τρίτη φάση της πανδημίας (Μάρτιος-Μάιος 2021) σηματοτοδοτήθηκε από την έναρξη των εμβολιασμών του γενικού πληθυσμού, την ελπίδα για επιστροφή στην κανονικότητα αλλά και την κοινωνική πόλωση γύρω από την εμπιστοσύνη στα μέτρα και τα εμβόλια.
Η πρώτη εφημερίδα, με φιλελεύθερο προσανατολισμό, ακολούθησε θεματική πλαισίωση κυρίως στην αρχική φάση της πανδημίας και ανέδειξε την αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης στην έγκαιρη λήψη μέτρων και την ανάγκη για υπεύθυνη στάση των πολιτών. Χρησιμοποίησε ψύχραιμη γλώσσα και έδωσε έμφαση στην ορθολογική διαχείριση της πανδημίας. Στη δεύτερη φάση, διατήρησε συγκρατημένη στάση, τονίζοντας την ανάγκη για υπευθυνότητα από την πλευρά των πολιτών και στήριξη των εισηγήσεων της επιστημονικής κοινότητας. Παράλληλα, άρχισε να εκφράζει προβληματισμούς για τις οικονομικές επιπτώσεις, ασκώντας ήπια κριτική στην κυβερνητική πολιτική. Στην τρίτη φάση, η εφημερίδα εστίασε στην επιστροφή στην κανονικότητα μέσω του εμβολιασμού. Τα πρωτοσέλιδα τόνιζαν την ανάγκη για εμπιστοσύνη στην επιστημονική κοινότητα, την αποτελεσματικότητα των εμβολίων αλλά και την προετοιμασία της επανεκκίνησης της οικονομικής δραστηριότητας.
Η δεύτερη εφημερίδα με μάλλον κεντρώο προφίλ, κατά την πρώτη περίοδο της πανδημίας, υιοθέτησε ένα πλαίσιο που εστίαζε στην επιστημονική εγκυρότητα, τη στήριξη την κυβερνητικής διαχείρισης και την ανάγκη για συλλογική ευθύνη και πειθαρχία. Στη δεύτερη περίοδο, η πλαισίωση έγινε πιο σύνθετη. Παρότι συνέχισε να στηρίζει την επιστημονική κοινότητα, άρχισε να αναδεικνύει την κοινωνική κόπωση και τις οικονομικές συνέπειες. Η ίδια προσέγγιση συνεχίστηκε και στην τρίτη περίοδο, με έμφαση στην επιστημονική τεκμηρίωση των εμβολίων, την ανάγκη για κοινωνική συνοχή και την επανεκκίνηση της οικονομίας.
Η τρίτη εφημερίδα με αριστερό προσανατολισμό, αναγνώρισε εξαρχής την κρισιμότητα της κατάστασης, αλλά διαφοροποιήθηκε από τις άλλες δύο. Συχνά εστίαζε από νωρίς στις ελλείψεις του Εθνικού Συστήματος Υγείας, στον κυβερνητικό χειρισμό της κρίσης και στη διαφάνεια των αποφάσεων. Παρότι η κριτική της ήταν συγκρατημένη στην αρχή, εντάθηκε στη δεύτερη περίοδο. Τότε, η εφημερίδα ενίσχυσε την αντικυβερνητική της στάση, εστιάζοντας στην ανεπάρκεια του κράτους, στις αντιφάσεις των μέτρων και στις συνέπειες τους στις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Παρουσίασε την πανδημία όχι μόνο ως υγειονομική κρίση, αλλά ως φαινόμενο κοινωνικής ανισότητας. Στην τρίτη περίοδο, η κριτική έγινε εντονότερη, με έμφαση στις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της πανδημίας.
Η πανδημία της Covid 19 δεν υπήρξε απλώς μια υγειονομική κρίση. Ήταν μια κρίση επικοινωνίας και δοκιμασίας για τους θεσμούς αλλά και την επιστήμη. Η κάλυψη της στην έντυπη ενημέρωση κινήθηκε μεταξύ της διαρκούς στήριξης της κυβερνητικής πολιτικής μέχρι την παρουσίαση μιας ανεπαρκούς κυβέρνησης που πλήττει κυρίως τους οικονομικά ασθενέστερους. Η ανάλυση της πλαισίωσης των ειδήσεων στις τρεις εφημερίδες αποκαλύπτει ότι ο τρόπος παρουσίασης των ειδήσεων επηρεάστηκε από τον πολιτικό προσανατολισμό και το ύφος του κάθε μέσου. Αυτή η διαφορετικότητα στην παρουσίαση, και κυρίως η περιπτωσιολογική πλαισίωση όταν χρησιμοποιήθηκε, φαίνεται ότι επέτεινε την κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς αλλά και την επιστήμη και διαμόρφωσε στάσεις και συμπεριφορές στον Ελληνικό πληθυσμό”.
Η ασθενής “μηδέν” και το λοκντάουν
Η πρώτη ασθενής ήταν η επιχειρηματίας (38χρονη σχεδιάστρια μόδας) Δήμητρα Βουλγαρίδου από τη Θεσσαλονίκη και είχε διαγνωστεί θετική στον ιό, στο νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, αρχίζοντας την ιστορία της πανδημίας στη χώρα μας.
Η πλειοψηφία των ανθρώπων που μολύνθηκαν πρώτοι στην Ελλάδα σχετιζόταν με ταξιδιώτες από την Ιταλία, κύρια επιδημική εστία, και με ομάδα προσκυνητών που είχαν ταξιδέψει στο Ισραήλ και την Αίγυπτο. Η ασθενής μηδέν, Δήμητρα Βουλγαρίδου, η οποία είχε επισκεφθεί το Μιλάνο το 2020 για την έκθεση μόδας, σε συνέντευξή της έναν χρόνο μετά, είχε πει ανάμεσα σε πολλά ενδιαφέροντα: «Δεν άνοιξα συνειδητά τηλεόραση, μου έκανε κακό. Μου είπαν ότι ξέρει όλος ο κόσμος ποια είμαι, υπήρχαν δημοσιογράφοι που έβαλαν μέχρι και την φωτογραφία μου. Δεν θα έπρεπε να είχα εκτεθεί τόσο πολύ σε ό,τι αφορά το κομμάτι της υγείας. Άκουγα ότι έχω φέρει τον COVID-19 στην Ελλάδα. Τις πρώτες μέρες είχα ενοχές. Είναι πολύ εύκολο να κρίνεις τον άλλο, αλλά πολύ δύσκολο να μπεις στην θέση του. Το χειρότερο που άκουσα τότε ήταν: “ Δεν με ενδιαφέρει ούτε αυτή ούτε το παιδί της. Το χειρότερο είναι ότι έχουν στιγματιστεί τα δικά μας παιδιά”».
Στις 12 Μαρτίου 2020, λίγες μέρες μετά, δηλαδή, από τον εντοπισμό της «ασθενούς μηδέν», το ένατο κρούσμα, ένας 66χρονος καθηγητής, ήταν ο πρώτος που κατέληξε από τη νόσο.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί πως το πρώτο καθολικό λοκντάουν για τον κορωνοϊό στην Ελλάδα τέθηκε σε ισχύ στις 23 Μαρτίου 2020 (στις 06:00 το πρωί). Είχε ανακοινωθεί την προηγούμενη ημέρα, 22 Μαρτίου 2020, και προέβλεπε γενικό περιορισμό κυκλοφορίας, με μετακινήσεις μόνο για συγκεκριμένους λόγους (εργασία, υγεία, προμήθειες βασικών αγαθών κ.ά.) και με τη χρήση σχετικής βεβαίωσης ή SMS.
Σε φάσεις της πανδημίας η Λάρισα καταγράφηκε ανάμεσα στις περιοχές με υψηλό αριθμό κρουσμάτων, με περισσότερα από 2.000 κρούσματα μόνο μέσα σε έναν μήνα σε κάποιες χρονικές στιγμές, με τους ειδικούς να αξιολογούν την κατάσταση ως ιδιαίτερα επιβαρυμένη. Ο οικισμός Ρομά στην περιοχή Νέας Σμύρνης Λάρισας τέθηκε σε αυστηρή καραντίνα όταν εντοπίστηκαν πολλαπλά κρούσματα μεταξύ των κατοίκων του, με περιορισμό μετακινήσεων και μέτρα απομόνωσης για διάστημα περίπου δύο εβδομάδων, ενώ μεγάλο βάρος κλήθηκαν να “σηκώσουν” τα δύο νοσοκομεία της πόλης, Πανεπιστημιακό και Γενικό.
Για την Ιστορία επισημαίνεται πως στις 31 Δεκεμβρίου του 2019 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ενημερώθηκε για πρώτη φορά για ξέσπασμα σοβαρής πνευμονίας- αγνώστου αιτιολογίας- στην πόλη Γουχάν, στην επαρχία Χουμπέι της Κίνας. Από τους 41 ανθρώπους, που νοσηλεύτηκαν με πνευμονία μέχρι τις 2 Ιανουαρίου του 2020, οι 27 (ποσοστό 66%) είχαν επισκεφτεί την Αγορά χονδρικής πώλησης θαλασσινών της Χουανάν. Αυτά τα πρώτα κρούσματα, επιβεβαιώθηκε ότι είχαν μολυνθεί από έναν νέο κορονοϊό, που στη συνέχεια ονομάστηκε σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο Κορονοϊός 2 (SARS-CoV-2), και έπασχαν από μια ασθένεια που αργότερα ονομάστηκε νόσος του κορονοϊού 2019 (COVID-19).
