Το ντοκιμαντέρ André IsanIdiot του σκηνοθέτη Tony Benna, που κέρδισε στο SundanceFilmFestival 2025 το βραβείο κοινού και το βραβείο μοντάζ JonathanOppenheim, είναι μία από τα πιό απροσδόκητα ανθρώπινα ντοκιμαντέρ που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια.
Με κεντρικό χαρακτήρα τον Αντρέ Ριτσιάρντι, ο οποίος αυτοχαρακτηρίζεται «ηλίθιος» όχι από απλή αυτοσαρκαστική υπερβολή αλλά επειδή δεν έκανε μια απλή κολονοσκόπηση όταν έπρεπε, η ταινία καταγράφει την τελευταία φάση της ζωής του με καρκίνο εντέρου, αλλά μέσα από σχεδόν ένα αισιόδοξο, πρόσχαρο και βαθιά ανθρώπινο πρίσμα, καταφέρνοντας να γίνει από μια ιστορία για τον θάνατο και την αρρώστια, στην αιχμηρή αποτύπωση του τρόπου που αντιμετωπίζουμε τον πόνο, τη μοναξιά, τον φόβο, την οικογένεια και την ανάμνηση.
Ο Αντρέ ως Αριστοτελικός παρατηρητής (όχι Πλατωνικός ιδεαλιστής)
Το ντοκιμαντέρ έχει έναν αφηγηματικό πυρήνα που θυμίζει περισσότερο αριστοτελική προσέγγιση του ανθρώπου στον κόσμο παρά πλατωνική απόσταση από αυτόν. Ο Αντρέ, όπως αναφέρεται και στην ιστορία, δεν ψάχνει να υπερβεί τον κόσμο ή να φτάσει σε μια αφηρημένη ιδέα για το νόημα, αντίθετα, θέλει να μάθει όσα περισσότερα προλαβαίνει για τον πραγματικό, ακατέργαστο ανθρώπινο βίο, και το κατορθώνει ακριβώς επειδή μας ανοίγει την πόρτα στην πιο απλή, ακόμη και αμήχανη, πλευρά του εαυτού του, πάντα με χιούμορ και χωρίς φίλτρο.
Η συλλογή άλμπουμ φωτογραφιών από αγνώστους που βρίσκει και η εμμονική του επιθυμία να γνωρίζει τις πίσω ιστορίες αυτών των στιγμών καθιστούν τον Αντρέ έναν παρατηρητή της ανθρώπινης ζωής με την πιο ωμή μορφή της. Αυτή η συλλογή αποτελεί μια μικρή μεταφορά του τρόπου με τον οποίο η ίδια η ταινία μας παρουσιάζει την «ανεπεξέργαστη» ζωή, σα «συρραφή στιγμών» που, στο σύνολό τους, μας δίνουν αποκλειστικά προσωπικό νόημα.
Το χιούμορ, ο πόνος και η αξιοπρέπεια: η φιλοσοφία του Happy–Go–Luckyανθρώπου
Ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα στοιχεία του ντοκιμαντέρ είναι η αθέατη σχέση του Αντρέ με τον πόνο και τον θάνατο. Παρά τις πλήρεις -και ενίοτε σκληρές- εικόνες της θεραπείας και των σωμάτων που προσαρμόζονται στον θάνατο, η ταινία καταφέρνει μέσω της αυτοσαρκαστικής ειρωνείας και των αστείων που στερούνται κάθε ψήγματος πολιτικής ορθότητας να μας δείξει πως ο ίδιος ο Αντρέ αντιμετωπίζει το τέλος με γέλιο, μπροστά και εκτός κάμερας.
Με τον τίτλο της ταινίας να είναι εμπνευσμένος από μια φράση της μητέρας του που τον αποκάλεσε «πανίβλακα» όταν συνειδητοποίησε πώς η έλλειψη πρόληψης τον οδήγησε σε αυτή την κατάσταση, βλέπουμε την τελευταία πράξη της ζωής του όχι ως βλακεία ή καταδίκη αλλά αφετηρία για μια βαθιά, ευφυή και συγκινητική προσωπική εξερεύνηση.
Είναιτο«André IsanIdiot» ηοικογενειακήέκδοσητου«Sick: The Life & Death of Bob Flanagan, Supermasochist»;
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη μοναδική θέση του André IsanIdiot στο κινηματογραφικό σύμπαν του ντοκιμαντέρ, αξίζει να το παραλληλίσουμε με ένα από τα πιο τολμηρά προσωπικά ντοκιμαντέρ όλων των εποχών, Sick: TheLife & DeathofBobFlanagan, Supermasochist του Kirby Dick, το οποπίο στην ελλάδα είχαμε δει στο Φεστιβάλ «Νύχτες Πρεμιέρας».
Το «Sick (…)» αντιμετωπίζει τον πόνο με έναν σχεδόν μαζοχιστικό τρόπο, καταγράφοντας τη ζωή και την τέχνη του Bob Flanagan, ο οποίος βίωνε έντονο σωματικό πόνο λόγω κυστικής ίνωσης και επέλεγε να τον «αντιμετωπίζει» μέσω εξίσου σκληρών, φιλοσοφικών και «καλλιτεχνικών πρακτικών» (σ.σ. όσοι το έχετε παρακολουθήσει, καταλαβαίνετε τη σημασία της επιλογής των σωστών λέξεων στην παραπάνω περιγραφή). Το «Sick (…)» βλέπετε είναι ένα από τα πιο προσβάσιμα, σοκαριστικά ντοκιμαντέρ που αναδεικνύουν την ανθρώπινη υπερβατική σχέση με τον πόνο και τη ζωή, μετατρέποντάς τον σε ένα εργαλείο αυτο-έκφρασης και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αντίθετα, ο Αντρέ της ιστορίας που αναλύουμε, δεν «διαλέγει» τον πόνο για να τον υπερβεί ή να τον καλλιτεχνικοποιήσει. Εκεί που ο Flanagan μαθαίνει να διευρύνει το βιοτικό του πεδίο μέσα από μια σχεδόν τελετουργική σχέση με τη σωματική του οδύνη, ο Αντρέ μαθαίνει να μοιράζεται τον πόνο του ως αστείο, ως φάρσα αλλά κυρίως ως ανθρώπινη εμπειρία. Αυτή η βασική αντίθεση είναι κυρίως φιλοσοφική: ο Flanagan «δίνει ζωή» μέσω της τέχνης και της αυτο-πειθαρχίας, ενώ ο Αντρέ επαναπροσδιορίζει το νόημα στη δική του ζωή μέσω της κοινής εμπειρίας, του γέλιού και της σύνδεσης με άλλους.
Αν το «Sick (…)» είναι μια ωδή στη δύναμη της ανθρώπινης θέλησης να αντέξει τον πόνο, τότε το «André IsanIdiot» είναι μια κατάθεση ψυχής στην ευγένεια και στην αποδοχή ακόμα και στις πιο γκρίζες στιγμές.
Πώς το προσωπικό, μετατρέπεται σε καθολικό μήνυμα
Ένα ακόμα στοιχείο που κάνει αυτή την ταινία τόσο ενδιαφέρουσα είναι η μετατόπιση από το προσωπικό βίωμα σε ένα ευρύτερο κοινωνικό μήνυμα. Στο ντοκιμαντέρ, ο Αντρέ, ως παλιός διαφημιστής, προσπαθεί να φτιάξει μια (ξεκαρδιστική θα μου επιτρέψετε) καμπάνια ενημέρωσης για τον καρκίνο του εντέρου και τις κολονοσκοπήσεις, μετατρέποντας το προσωπικό του λάθος σε αφορμή για έναν απτό, δυνατό δημόσιο διάλογο. Αυτό που ξεκίνησε ως αυτοσαρκασμός μετασχηματίζεται σε ένα έργο με πραγματικό κοινωνικό αντίκτυπο, υπενθυμίζοντας ότι η τέχνη και η κριτική δεν περιορίζονται στο να σχολιάζουν, μπορούν να ενημερώνουν, να επηρεάζουν και να σώζουν ζωές. Και όλα αυτά, παράλληλα με τα μαθήματα «κραυγών» που προσκαλούν και διώχνουν παράλληλα, τον θάνατο και την «ουρά του δρεπανιού» του.
Αυτό το ντοκιμαντέρ, δεν σταματά να μας εκπλήσσει καθώς η ομάδα παραγωγής εκμεταλλεύονται την stop-motion animation χρήση για να μας μιλήσουν για τις πιο δυσάρεστες ιατρικές πραγματικότητες, όπως οι κολονοσκοπήσεις που αποτελούν ταμπού ιδιαίτερα του ανδρικού πληθυσμού, και να τις κάνουν πιό προσιτές και εν τέλει να τις ενοχοποιήσουν στο ευρύ κοινό.
Αυτό το δημιουργικό σε κάθε διάσταση ντοκιμαντέρ, θυμίζει τις εμπνευσμένες παρόδιες της «7ης Σφραγίδας» του Ι. Μπέργκμαν, με τον Andréνα ρίχνει μια παρτίδα σκάκι με τον θάνατο, κοιτώντας τον στα μάτια, χαμογελώντας του με την ανθρώπινή αδυναμία και γενναιόδωρη περιέργεια, κάπου ανάμεσα στον πόνο και το γέλιο. Σε έναν κόσμο όπου οι ταινίες για την αρρώστια είναι συχνά είτε μελοδραματικές είτε υπερβολικά ψυχρές, η ταινία του Benna προσφέρει κάτι που σπάνια βλέπουμε: μια ανοιχτή και ταυτόχρονα βαθιά ανθρωπιστική εξερεύνηση του τι σημαίνει να ζεις και να πεθαίνεις γελώντας. Είναι μια από τις πιο τολμηρές, αστείες και συγκινητικές δημιουργίες του σύγχρονου ντοκιμαντέρ, και ένα πραγματικό μάθημα για το πώς το γέλιο, ο πόνος και η κοινή εμπειρία μπορούν να επεκτείνουν όχι απλώς τη ζωή, αλλά το νόημά της.
[σ.σ. Να αναφέρουμε και για αν ευλογήσουμε τα γένια μας, ότι στη δημιουργική ομάδα υπάρχει και ένας Έλληνας, τον οποίο μάλιστα ο Αντρέ, κατονομάζει on-camera).
www.ertnews.gr
Πηγή: ertnews.gr
