Υπάρχουν στιγμές που η συνάντηση με έναν μεγάλο δάσκαλο δεν λειτουργεί απλώς ως συνέντευξη, αλλά ως πνευματικό γεγονός. Ως υπενθύμιση ότι η γνώση δεν είναι συσσώρευση τίτλων και διακρίσεων, αλλά ευθύνη, στάση ζωής και βαθιά πίστη στη δύναμη του λόγου. Η συνομιλία με τον καθηγητή Αντώνιο Ρεγγάκο ανήκει ακριβώς σε αυτή την κατηγορία: δεν είναι μια ακόμη ακαδημαϊκή καταγραφή, αλλά ένας διάλογος με την ίδια την έννοια των Ελληνικών Γραμμάτων. Ο Αντώνιος Ρεγγάκος δεν είναι απλώς ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους φιλολόγους διεθνώς. Είναι ένας άνθρωπος που αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στο να αποδείξει ότι η αρχαία ελληνική γραμματεία δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά αποτελεί ενεργό, ζωντανό και αναντικατάστατο εργαλείο κατανόησης του κόσμου. Από την Αθήνα του 1957 και τη Γερμανική Σχολή Αθηνών, μέχρι τα αμφιθέατρα του Freiburg, της Βιέννης και επί σχεδόν τρεις δεκαετίες του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η πορεία του χαράχτηκε με συνέπεια, αυστηρότητα και βαθύ σεβασμό απέναντι στη γνώση. Η επιστημονική του διαδρομή δεν περιορίζεται στη διδασκαλία. Ως διευθυντής του Τμήματος Λεξικογραφίας του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, ως γενικός επιμελητής των διεθνών εκδοτικών σειρών «Trends in Classics» μαζί με τον Franco Montanari, ως συγγραφέας, μεταφραστής, επιμελητής δεκάδων τόμων και ως μέλος κορυφαίων ακαδημιών στην Ευρώπη, ο Αντώνιος Ρεγγάκος βρίσκεται στον πυρήνα της σύγχρονης παγκόσμιας φιλολογικής σκέψης. Δεν υπηρετεί απλώς την επιστήμη, τη διαμορφώνει.
Κι όμως, αυτό που κάνει τη φωνή του να ξεχωρίζει δεν είναι μόνο το βαρύ βιογραφικό του. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μιλά για την παιδεία. Για εκείνον, τα Ελληνικά Γράμματα δεν είναι εθνικό τρόπαιο ούτε μουσειακό κειμήλιο. Είναι πεδίο κριτικής σκέψης, χώρος ελευθερίας, τρόπος να μάθουμε να ρωτάμε πριν απαντήσουμε. Οπως τονίζει, τα αρχαία ελληνικά κείμενα δεν μας διδάσκουν τι να σκεφτόμαστε, αλλά πώς να σκεφτόμαστε. Δεν μας προσφέρουν έτοιμες αλήθειες, αλλά μας καλούν σε μια διαρκή αναμέτρηση με τα μεγάλα ερωτήματα της ύπαρξης: τον άνθρωπο, την εξουσία, τη γνώση, τη δικαιοσύνη, το θείο.
Η συνέντευξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα γιατί δεν μένει στο θεωρητικό επίπεδο. Αγγίζει καίρια ζητήματα της εποχής μας: την κρίση νοήματος στις Κλασικές Σπουδές, τη μείωση των πόρων, την ανάγκη εκσυγχρονισμού, τον ρόλο της μετάφρασης, τη σημασία της λεξικογραφίας, τη δύναμη των διεθνών συνεργασιών. Ταυτόχρονα, ανοίγει έναν ουσιαστικό διάλογο για την Ομογένεια, για τον ρόλο της ελληνικής παιδείας στην Αμερική, για το πώς η αρχαία γραμματεία μπορεί να λειτουργήσει όχι ως ιδεολογικό βάρος, αλλά ως κοινός πολιτισμικός τόπος συνάντησης. Η συνομιλία που ακολουθεί δεν είναι απλώς μια καταγραφή απόψεων. Είναι μια υπενθύμιση ότι η Φιλολογία δεν είναι επάγγελμα, αλλά αποστολή. Οτι η παιδεία δεν είναι μηχανισμός μετάδοσης γνώσεων, αλλά διαδικασία διαμόρφωσης ελεύθερων, κριτικών και υπεύθυνων ανθρώπων. Και ότι τα Ελληνικά Γράμματα, όταν υπηρετούνται με ήθος, επιστημονική αυστηρότητα και αγάπη, μπορούν ακόμη να λειτουργήσουν ως αντίβαρο στην πνευματική κρίση της εποχής μας.
Τι σημαίνει για εσάς προσωπικά η Γιορτή των Τριών Ιεραρχών;
Η Γιορτή των Τριών Ιεραρχών δεν είναι, κατά την γνώμη μου, μια τυπική επέτειος, αλλά μια αφορμή στοχασμού για το τι εννοούμε όταν μιλάμε για παιδεία. Οι Τρεις Ιεράρχες, οι οποίοι γαλουχήθηκαν με την ελληνική παιδεία όπως είχε διαμορφωθεί στην εποχή τους, ανήκουν, μαζί με άλλους πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς ή ιερός Αυγουστίνος, στους πρωτεργάτες της συμφιλίωσης του Ελληνισμού και του Χριστιανισμού. Δεν απέρριψαν και πολέμησαν, αλλά υπερασπίστηκαν και νομιμοποίησαν την γραμματεία και τον πολιτισμό της Αρχαίας Ελλάδας έναντι των χριστιανών ζηλωτών της εποχής τους. Η στάση τους αυτή οδήγησε σε μια γόνιμη αντιπαράθεση και σύνθεση της ελληνικής παιδείας ή του ελληνικού, κοσμικού, ερευνητικού και κριτικού, αφενός, και του χριστιανικού, θεόπνευστου και αποκεκαλυμμένου «λόγου», αφετέρου, –ο οποίος, όπως προδίδει η λέξη, αποτελεί προέκταση και αναδιατύπωση του πρώτου– αποτελεί, θεωρώ, το ουσιαστικό μήνυμα της ημέρας και συνδέεται άμεσα με τον σημερινό εορτασμό των Ελληνικών Γραμμάτων. Το έργο τους συνιστά ένα υπόδειγμα κριτικής πρόσληψης και δημιουργικής ανάπλασης της αρχαιοελληνικής παιδείας και γραμματείας και συμβάλλει καθοριστικά στην διαμόρφωση της «ορθοδοξίας» όπως την γνωρίζουμε και την βιώνουμε μέχρι σήμερα.
Αν έπρεπε να συνοψίσετε σε μία φράση τη σημασία των Ελληνικών Γραμμάτων σήμερα;
Τα Ελληνικά Γράμματα είναι σήμερα, κατά την γνώμη μου, σημαντικά, προπαντός επειδή η μελέτη τους παρέχει την δυνατότητα μιας κριτικής θεώρησης και κατανόησης του ανθρώπινου παρόντος στο μέτρο που εκτιμάται πως σε αυτά πρωτοδιαμορφώθηκε μια σειρά από έννοιες, οι οποίες επηρέασαν την ιστορική εξέλιξη της Δύσης και απασχολούν και καθορίζουν σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό και την σύγχρονή μας πραγματικότητα. Η λειτουργία τους αυτή προκύπτει και από το γεγονός ότι έννοιες π.χ. της γνώσης και του (ορθού) λόγου, της επιστήμης, της τέχνης και της τεχνολογίας, της πολιτικής (ηθικής, οικονομικής) πράξης και της (τεχνολογικής, καλλιτεχνικής) ποίησης των ανθρώπων δηλώνονται σε πολλές γλώσσες κατά κανόνα με τα αρχαιοελληνικά –ή τα προερχόμενα από λατινικές μεταφράσεις– τους ονόματα.
Ποια είναι η διαχρονική αξία των αρχαίων ελληνικών κειμένων για τον σύγχρονο άνθρωπο;
Η διαχρονική αξία τους έγκειται στο ότι πρωτίστως διατυπώνουν απορίες και ερωτήματα. Δεν μας διδάσκουν π.χ. φιλοσοφία και φιλοσοφική δοξογραφία, αλλά μας μαθαίνουν να φιλοσοφούμε, την ιδιαίτερη αυτή και εξαρχής κριτική δραστηριότητα, η οποία προσφέρει όχι μόνο και όχι τόσο απαντήσεις, αλλά θέτει θεμελιώδη και πρωταρχικά ερωτήματα για τον κόσμο, τον άνθρωπο και το θείο, την πολιτική εξουσία και ισχύ, αλλά και την ορθή χρήση ή την κατάχρησή της, στα οποία κάθε εποχή καλείται να δώσει την δική της απάντηση.
Μπορούν οι Κλασικές Σπουδές να λειτουργήσουν ως αντίβαρο στην πνευματική κρίση της εποχής μας;
Ιστορικά λειτουργούν ανέκαθεν κατ᾽ αυτόν τον τρόπο (π.χ. στον Υστερο Μεσαίωνα, στην Αναγέννηση, στο τέλος του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα, αμέσως μετά τον Β᾽ Παγκόσμιο Πόλεμο). Παρόμοια μπορούν να λειτουργήσουν και στην εποχή μας, όπως καταδεικνύει το γεγονός ότι μερικές από τις πιο εύστοχες αναλύσεις της «πολυκρίσης» που χαρακτηρίζει τον σύγχρονο κόσμο προέρχονται από τον χώρο των Κλασικών Σπουδών. Τούτο όμως συμβαίνει στα ελάχιστα πλέον κράτη, τα οποία αναγνωρίζουν την χρησιμότητα, κατοχυρώνουν θεσμικά την ύπαρξη και επενδύουν στον εκσυγχρονισμό και την βελτίωση του τρόπου διδασκαλίας της κλασικής γραμματείας. Στα υπόλοιπα οι Κλασικές Σπουδές διατηρούνται σε μιαν υποτυπώδη μορφή ή εξωθούνται με την υποχρηματοδότηση στον μαρασμό και την κατάργησή τους.
Πώς μπορεί η αρχαία ελληνική γραμματεία να παραμείνει ζωντανή για τις νεότερες γενιές;
Με την έκδοση ελκυστικών μεταφράσεων στην ομιλούμενη από τους νέους γλώσσα, με εκσυγχρονισμένο και επικαιροποιημένο σχολιασμό των αρχαίων κειμένων, με την επιστράτευση όλων των παραδοσιακών και νέων τεχνών και τεχνολογιών που χρησιμοποιούν αρχαία κείμενα και έργα τέχνης: εικαστικών, επιτελεστικών και ψηφιακών, θέατρο, κινηματογράφος, τηλεόραση, εγκαταστάσεις και παιχνίδια βίντεο, Τεχνητή Νοημοσύνη. Μέσω αυτών μπορεί να αναπτυχθεί και ένας νέος τρόπος προσέγγισης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.
Ποιος είναι σήμερα ο ρόλος της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στην ελληνική κοινωνία;
Η Αρχαία Ελληνική Φιλολογία οφείλει να λειτουργεί ως χώρος για μια σύγχρονη, κριτική και απαλλαγμένη από κάθε ιδεολογία προσέγγισης των αρχαίων κειμένων και τον αρχαίο ελληνισμό. Την προσέγγιση αυτή δεν επιβάλλει μόνο το ήθος της σύγχρονης επιστήμης, αλλά και τα ίδια τα αρχαιοελληνικά κείμενα, στα οποία έχει τις ρίζες του τούτο το επιστημονικό ήθος. Και μόνο μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε να αναδείξει με αξιόπιστο τρόπο αν και ποια «συνέχεια» και «συγγένεια» υπάρχει μεταξύ του νέου και του αρχαίου ελληνισμού.
Ποιες είναι οι σημαντικότερες προκλήσεις για τις Κλασικές Σπουδές σήμερα;
Η βασικότερη πρόκληση είναι η απώλεια νοήματος. Οταν οι Κλασικές Σπουδές παρουσιάζονται αποκομμένες από τα σύγχρονα ερωτήματα, χάνουν τη δυναμική τους. Επιπλέον, διεθνώς παρατηρείται μείωση πόρων και ενδιαφέροντος, γεγονός που απαιτεί εξωστρέφεια και ανανέωση.
Ποια είναι η θέση της Ελληνικής Φιλολογίας στον διεθνή επιστημονικό διάλογο;
Η Ελληνική Φιλολογία παραμένει διεθνώς ισχυρή, αλλά η Ελλάδα δεν κατέχει πάντοτε τη θέση που της αναλογεί. Παράγεται εξαιρετικό έργο στο εξωτερικό, συχνά με περιορισμένη συμμετοχή ελληνικών θεσμών. Αυτό είναι ένα ζήτημα που οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε στρατηγικά.
Ποια είναι η σημασία της λεξικογραφίας και του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας;
Η λεξικογραφία αποτελεί θεμέλιο κάθε σοβαρής φιλολογικής εργασίας. Το έργο του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας είναι κρίσιμο, γιατί συνδέει την επιστημονική έρευνα με την εκπαιδευτική και κοινωνική πράξη, εξασφαλίζοντας συνέχεια και τεκμηρίωση.
Πώς συμβάλλουν διεθνείς συνεργασίες και εκδοτικές σειρές όπως το Trends in Classics;
Συμβάλλουν καθοριστικά στη διάδοση νέων μεθοδολογιών και στην ανανέωση της έρευνας. Η επιστήμη προχωρά μέσα από διάλογο, όχι μέσα από εθνική αυτάρκεια.
Πόσο σημαντική είναι η μετάφραση στα νέα ελληνικά;
Η μετάφραση είναι πράξη πολιτισμικής συνέχειας. Χωρίς καλές μεταφράσεις, τα μεγάλα κείμενα παραμένουν κλειστά στο ευρύ κοινό. Η μετάφραση δεν υποκαθιστά το πρωτότυπο, αλλά το καθιστά προσβάσιμο.
Ποια έργα σας δυσκόλεψαν ή σας συγκίνησαν περισσότερο;
Τα ομηρικά έπη είναι πάντα μια πρόκληση. Κάθε επιστροφή σε αυτά αποκαλύπτει νέες διαστάσεις. Είναι κείμενα ανεξάντλητα, που δεν παύουν να σε δοκιμάζουν πνευματικά.
Ποια στιγμή της πορείας σας σας εκφράζει περισσότερο;
Η μακρόχρονη διδασκαλία και η ενασχόληση με την επιστημονική έκδοση έργων. Εκεί συνδυάζονται η έρευνα, η παιδεία και η ευθύνη απέναντι στη γνώση.
Πώς αξιολογείτε την ελληνική παιδεία στην Ομογένεια της Αμερικής;
Παρά τις δυσκολίες, γίνεται αξιόλογη προσπάθεια. Συχνά, μάλιστα, διακρίνω μεγαλύτερη συνειδητότητα και αγάπη για τη γλώσσα απ’ ό,τι στην Ελλάδα.
Ποιος είναι ο ρόλος της ελληνικής παιδείας στις ΗΠΑ;
Λειτουργεί ως φορέας ταυτότητας και μνήμης, όχι ως νοσταλγία αλλά ως πολιτισμικό κεφάλαιο που μπορεί να συνομιλεί δημιουργικά με το παρόν.
Ποιες είναι οι μεγαλύτερες δυσκολίες;
Η έλλειψη πόρων, η περιορισμένη θεσμική στήριξη και ο ανταγωνισμός με ένα έντονα αγγλόφωνο περιβάλλον.
Πόσο σημαντικές είναι οι πανεπιστημιακές έδρες Ελληνικών Σπουδών;
Είναι απολύτως κρίσιμες. Χωρίς αυτές, τα Ελληνικά Γράμματα κινδυνεύουν να περιοριστούν σε εθνοπολιτισμική αναφορά και όχι σε ζωντανό επιστημονικό αντικείμενο.
Μπορεί η αρχαία γραμματεία να λειτουργήσει ως γέφυρα με την Ομογένεια;
Ναι, εφόσον παρουσιαστεί ως κοινό πολιτισμικό υπόβαθρο και όχι ως ιδεολογικό βάρος.
Πώς μπορεί να ανανεωθεί το ενδιαφέρον των νέων της Ομογένειας;
Με σύγχρονα εκπαιδευτικά εργαλεία, έμφαση στο νόημα και διασύνδεση με τα ερωτήματα της σημερινής ζωής.
Ενα μήνυμα προς τους εκπαιδευτικούς της Ομογένειας;
Το έργο τους είναι ανεκτίμητο. Κρατούν ζωντανή μια γλώσσα και μια παράδοση όχι ως μνημείο, αλλά ως ζωντανή εμπειρία. Αυτό είναι παιδεία στην ουσία της.
