Η ιστορία και τα συναισθήματα συναντώνται στον κινηματογράφο, όταν η αλήθεια του παρελθόντος φωτίζει το σήμερα
Ένα ντοκιμαντέρ που απεικονίζει τη ζωή του ηγετικού στελέχους του ΚΚΕ Νίκου Πλουμπίδη, ο οποίος, αποκηρυγμένος από το κόμμα του, εκτελέστηκε ως κατάσκοπος και προδότης το 1954. Ο Κόκκινος Δάσκαλος είναι μια ιδιαίτερη ταινία που σίγουρα αφήνει έντονο αποτύπωμα στους θεατές και στους δημιουργούς της ταινίας.
Έντονα συγκινητικό, ανθρώπινο και προσεγμένο, το ντοκιμαντέρ συνδυάζει τη δραματική πορεία ενός ανθρώπου σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται έντονα πολιτική. Ο Στέλιος Χαραλαμπόπουλος έχει υπογράψει αξιόλογα έργα : Άδης, Η Υπογραφή, Τη Νύχτα που ο Φερνάντο Πεσσόα Συνάντησε τον Κωνσταντίνο Καβάφη, Μαραθώνιος Μιας Ημιτελούς Άνοιξης ,μας δίνει τη δυνατότητα να επαναξιολογήσουμε τη ζωή και το τραγικό τέλος του Νίκου Πλουμπίδη. Το ντοκιμαντέρ προβλήθηκε στο πλαίσιο των επιλεγμένων ταινιών του CINEDOC στην πόλη του Βόλου και ο σκηνοθέτης με την παρουσία του έδωσε μια επιπλέον αφορμή για συζήτηση.
Ο έμπειρος σκηνοθέτης Στέλιος Χαραλαμπόπουλος με την ταινία αυτή επιχειρεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εναλλαγή ιστορικών στοιχείων και μιας ψυχολογικής χαρτογράφησης του ήρωα, αφήνοντας στον θεατή να αναρωτηθεί για διαχρονικά πολιτικά ερωτήματα που προκύπτουν από τα γεγονότα . Στο πλαίσιο προβολής της ταινίας στο Βόλο, είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε μαζί του.
Συνέντευξη στην Εννη Λεβέντη από την«Πολιτεία Θεσσαλών» Κυριακή 18 Ιανουαρίου 2026
“Ο Κόκκινος Δάσκαλος”, μια ταινία που έχει ως θέμα τον Νίκο Πλουμπίδη. Κύριε Χαρολαμπόπουλε, τι είναι αυτό που σας έδωσε την αφορμή να δημιουργηθεί το ντοκιμαντέρ. Ξέρουμε ότι για ένα σκηνοθέτη, μια ταινία δεν είναι απλά μια ταινία, είναι μέρος της ζωής του.
Ε, βέβαια, είναι πράγματα που κουβαλάμε και η αφορμή έρχεται από πάρα πολύ παλιά. Από μικρό παιδί, όταν είχα πρωτακούσει την ιστορία του Πλουμπίδη, είχα συγκινηθεί, με είχε καταλάβει ένα έντονο συναίσθημα στενοχώριας, για αυτόν τον άνθρωπο που έφυγε τόσο απελπιστικά. Και για όσους δεν γνωρίζουν την ιστορία, να πούμε ότι ο Νίκος Πλουμπίδης ήταν αποκηρυγμένος από το κόμμα του και εκτελέστηκε και ως κατάσκοπος και προδότης το 1954, ενώ ήταν στέλεχος του ΚΚΕ.
Ηταν ένα από τα πιο σημαντικά στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος από την περίοδο του Μεσοπολέμου, στην περίοδο της Μεταξικής Δικτατορίας, της τριπλής κατοχής 1941-1944, στα χρόνια του εμφυλίου και στα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια. Ήταν ένας άνθρωπος με μεγάλη προσφορά και στους κοινωνικούς και στους εθνικούς αγώνες της πατρίδας μας. Και έφυγε κάποια στιγμή, βγήκε μια ανακοίνωση από το κόμμα του, μάλιστα την επόμενη της μέρας που τον είχε συλλάβει η ασφάλεια, ότι είναι χαφιές και μάλιστα ότι ήταν χαφιές από την πρώτη στιγμή που εντάχθηκε στο κομμουνιστικό κόμμα, από το 1927.
Εκτελέστηκε το 1954 και είναι συγκλονιστικό γιατί πέθανε, ζητωκραυγάζοντας υπέρ του ΚΚΕ! τη στιγμή που το κόμμα τον είχε αποκηρύξει και μάλιστα την επόμενη της εκτέλεσης αμφισβήτησε και η ίδια η εκτέλεσή του. Πολλοί είπαν ότι ήταν σκηνοθετημένη από τους Αμερικανούς και ότι ο ίδιος έφυγε στην Αμερική και «τρώει» τα αργύρια της προδοσίας. Πραγματικά όταν άκουσα αυτή την ιστορία, όπως σας είπα, με είχε συγκινήσει πολύ, κάτι ένιωθα δηλαδή για αυτόν τον άνθρωπο. Είναι ξέρετε, αυτά τα πράγματα που σε συνοδεύουν και κάποια στιγμή ωριμάζουν, έρχεται η ώρα για να γίνουν ας πούμε και κάτι, μια δημιουργία.
Ο σκηνοθέτης τονίζει ότι στόχος του
ντοκιμαντέρ δεν ήταν μόνο η καταγραφή
της τραγικής εκτέλεσης, αλλά η ανάδειξη
ολόκληρης της ζωής, της προσφοράς και του
ήθους του Πλουμπίδη
Στην προκειμένη περίπτωση ένα ντοκιμαντέρ από σας, που έχει την υπογραφή σας.
Είναι αλήθεια ότι πολλοί στην αρχή αμφισβήτησαν τη δημιουργία της ταινίας, ως προς το θέμα, τη ζωή δηλαδή του Νίκου Πλουμπίδη στην αρχή όταν μίλησα με δυο-τρία γραφεία διανομής όταν έκανα και την ταινία, ένιωθαν πολύ επιφυλακτικά. Το ευχάριστο είναι ότι η ταινία βρήκε πάρα πολλή ανταπόκριση στον κόσμο. Η ταινία παιζόταν έξι μήνες στους κινηματογράφους της Αθήνας, έχει παιχτεί σε όλη την επαρχία, παίζεται στο εξωτερικό και παντού.
Ειδικά για μια ταινία ντοκιμαντέρ που δεν είναι ταινία με υπόθεση μυθοπλασίας, το να έχει αυτή τη διανομή, να παίζεται σε αίθουσες τόσο καιρό ειδικά στην Ελλάδα, είναι μεγάλο κατόρθωμα. Επίσης είναι εντυπωσιακό πόσο αγγίζει και το συναίσθημα των θεατών. Πόσο εύκολο ή δύσκολο ήταν προκειμένου να γυριστεί αυτό το ντοκιμαντέρ, να τεκμηριώσετε τα ιστορικά στοιχεία και να δημιουργηθεί και ένα συγκινησιακό σκηνικό κατά τη διάρκεια του ντοκιμαντέρ;
Ναι, έπρεπε να πετύχουμε μια ισορροπία. Γιατί όπως σας είπα, από μόνη της αυτή η ιστορία έχει ένα τραγικό στοιχείο. Δεν ήθελα να εκβιάσω τα συναισθήματα του θεατή και να πάμε προς ένα μελό. Ήθελα να συνυπάρχει και η πληροφορία, η γνώση πάνω σε αυτή την ιστορική περίοδο, την πολύ κρίσιμη για την πατρίδα μας, και ταυτόχρονα όμως η πληροφορία να μην πνίξει το συναίσθημα, να μείνει ένας χώρος, να ενεργοποιηθεί και ο συναισθηματικός κόσμος του θεατή. Από την ανταπόκριση του κοινού και από αυτά που μου λένε, νομίζω ότι το καταφέραμε.
Εσείς, ως σκηνοθέτης και δημιουργός, σε όλα αυτά τα βήματα δημιουργίας του ντοκιμαντέρ, τι αποκομίσατε, ποια συναισθήματα αλλά και ποιες ήταν οι δυσκολίες που, δεν ξέρω αν σκεφτήκατε κάποια στιγμή αυτή την ερώτηση, ποιος θα δει αυτή την ταινία και γιατί να το κάνω. Ήρθε ποτέ αυτή η στιγμή;.
Η αλήθεια είναι πως το ποιος θα δει αυτή την ταινία και γιατί να το κάνω δεν με απασχολεί ποτέ. Βέβαια, όταν γίνει η ταινία, εντάξει, θέλω και εγώ όσο το δυνατό να τη δει περισσότερος κόσμος, να βρει τα κανάλια της προς το κοινό. Αλλά όταν έχω μία ιδέα και στη φάση της υλοποίησής της, συγκεντρώνομαι σ αυτό και όχι στις εντυπώσεις. Δυσκολίες υπάρχουν πάντα, πολλές, και πράγματι αυτή η ιστορία, παρόλο που έχουν περάσει τόσα χρόνια, για τον κόσμο της αριστεράς και για ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, είναι ακόμα ένα ανοιχτό τραύμα. Αυτό αποκόμισα εγώ σε όλη τη διαδικασία παραγωγής της ταινίας.
Για τη σημερινή κοινωνία, για το ελληνικό κοινό σήμερα, για την κοινωνία γενικότερα, πιστεύετε και γιατί, εάν έχει αντίστοιχη σημασία η ιστορία όλη αυτή, η επανεξέτασή της, αν θέλετε;
Ναι, έχει, γιατί πρώτον ο Νίκος Πλουμπίδης ήταν μια εξαιρετική περίπτωση ανθρώπου και αγωνιστή. Πιστεύω, λοιπόν, ότι οι λαοί που έχουν στον πάνθεον τους τέτοιες προσωπικότητες είναι εξαιρετικά τυχεροί. Ως εκ τούτου, λοιπόν, ήθελα να μάθει ο κόσμος την ιστορία και τη δράση του Νίκου Πλουμπίδη. Γιατί όσοι και από τους παλιότερους είχαν ακούσει κάτι για τον Πλουμπίδη, γνωρίζανε μόνο την τραγική διάσταση αυτής της ιστορίας. Δηλαδή, το τέλος του που κατηγορήθηκε από το κόμμα του και έφυγε συκοφαντημένος και εκτελέστηκε. Όμως ο Νίκος Πλουμπίδης είχε μια πολύ σημαντική πορεία και είναι ένα εξέχον δείγμα μιας ολόκληρης γενιάς που βγήκε μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες μιας χώρας φτωχής που προσπαθούσε να βρει το βηματισμό της στο Μεσοπόλεμο, μετά το μεγάλο τραύμα και της Μικρασιατικής καταστροφής που ακολουθεί η Μεταξική Δικτατορία, ο Ιταλικός πόλεμος, η κατοχή, ο εμφύλιος. Σχεδόν το πρώτο μισό του 20ου αιώνα είναι εξαιρετικά σκληρό για την πατρίδα μας.
Ο Νίκος Πλουμπίδης λοιπόν γεννημένος το 1902 στα Λαγκάδια μεγαλώνει σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Είναι παιδί μιας φτωχής αγροτικής οικογένειας. Θα σπουδάσει με χίλια ζόρια, δηλαδή θα τελειώσει το μονοετές διδασκαλείο του Πύργου. Ένα χρόνο ήταν τότε οι σπουδές για να βγει δάσκαλος. Θα διοριστεί σε ένα χωριό έξω από την Ελασσόνα που πριν λίγα χρόνια έχει ενταχθεί στον εθνικό κορμό. Εκεί θα διαπιστώσει πρώτη φορά την δυστυχία των αγροτών που υφίστανται την άγρια εκμετάλλευση από τους τσιφλικάδες θα προσπαθήσει να τους συνειδητοποιήσει και να αντισταθούν απέναντι σε αυτό το πράγμα. Έχει δηλαδή ένα κοινωνικό έργο χωρίς ακόμα να έχει ενταχθεί στο κομμουνιστικό κόμμα.
Όπως λέει ο ίδιος σε ένα κείμενο του «Με έλεγαν, λέει, κομμουνιστή χωρίς να έχω ιδέα τι είναι ο κομμουνισμός.» Θα δώσει αγώνα για να πάνε τα κορίτσια στο σχολείο. Δεν τα στέλνανε τότε οι γονείς. Θα μείνει λίγα χρόνια δάσκαλος γιατί σε αυτό το διάστημα θα έρθει σε επαφή με τις αριστερές ιδέες θα ενταχθεί στο κομμουνιστικό κόμμα, θα ξεκινήσει η συνδικαλιστική δράση και το 1931 θα τον πάψει η κυβέρνηση από δάσκαλο. Θα μείνει μόνο 5-6 χρόνια. Παρ’ όλα αυτά το στίγμα του σε όλη την περιοχή έχει μείνει έντονο. Ακόμα και σήμερα μιλάνε για το πέρασμα αυτού του δασκάλου. Σαν δάσκαλος είχε μια ιδιαίτερη χάρη και στον γραπτό λόγο αλλά και στον προφορικό, όταν μιλούσε ας πούμε στα πλήθη υπάρχει η μαρτυρία του Διευθυντή της Ασφάλειας, του Ρακιτζή που λέει ότι απέσυρε τα κατώτερα όργανα για να μην επηρεαστούν από τον λόγο του Πλουμπίδη. Ήταν εξαιρετικός ρήτορας. Ήταν ένας άνθρωπος με παιδεία σημαντική υπέρ των συνθέσεων και έτσι γρήγορα ανήλθε στα κλιμάκια της κομματικής ιεραρχίας έφτασε και μέλος του Πολιτικού Γραφείου και σε κρίσιμες στιγμές της πατρίδας δηλαδή στην περίοδο της τριπλής κατοχής
Να κάνω μια παρένθεση βέβαια προφανώς το γνωρίζετε αλλά να πω ότι με έχει εντυπωσιάσει η ιστορία του Πλουμπίδη γενικότερα αλλά είναι αυτό το που ακόμα δεν μπορώ να το πιστέψω, με την διαδήλωση κατά της πολιτικής επιστράτευσης το 1943.
Ο Πλουμπίδης ήταν μαζί με το ΕΑΜ και βέβαια διοργάνωσε αυτή τη διαδήλωση και είναι ένα γεγονός τρομερά εντυπωσιακό αν συγκρίνει κανείς με τα μέτρα τα σημερινά πώς ένας άνθρωπος, ήταν και φυματικός ο Πλουμπίδης, το 1943 κατάφερε να οργανώσει διαδήλωση με τη συμμετοχή 20.000 ανθρώπων μέσα στην κατοχή! Είχαν απέναντι τους οι διαδηλωτές τα τάγματα ασφαλείας, τα ΕΣ ΕΣ και παρόλα αυτά καταφέρνουν και καίνε τους καταλόγους της πολιτικής επιστράτευσης και έτσι δεν πήγαν μαζικά Έλληνες στην Γερμανία να δουλέψουν καταναγκαστικά. Πράγματι ήταν πολύ σημαντική η συμβολή του. Αξίζει να αναφέρουμε ότι εκείνη την εποχή στα γερμανικά εργοστάσια πήγανε δέκα εκατομμύρια άνθρωποι από την κατεχόμενη Ευρώπη, από Γαλλία, Πολωνία, Βέλγιο και είχαν και μια λίστα για περίπου 80.000 ανθρώπους να πάνε από την Ελλάδα -σημαντική αιμορραγία για την πατρίδα μας η οποία είχε περάσει και το λιμό του 1941-42- να φύγουν 80.000 ενεργοί άντρες να πάνε να δουλέψουν εκεί πέρα και πράγματι ο Πλουμπίδης πήρε μεγάλη πρωτοβουλία σε αυτή την ιστορία γιατί δεν προλάβαινε λόγω της αιφνιδιαστικής ανακοίνωσης του μέτρου της πολιτικής επιστράτευσης από τον κατοχικό Πρωθυπουργό Λογοθετόπουλο δεν προλάβαινε να ειδοποιήσει και τα άλλα μέλη του πολιτικού γραφείου έτσι το πήρε πάνω του και κινητοποίησε όλους τους μηχανισμούς του κόμματος και έγινε, όπως είπατε ήταν περίπου δέκα μέρες ο λαός της Αθήνας στους δρόμους και κατάφερε να ακυρώσει το μέτρο της πολιτικής επιστράτευσης όπως και λίγους μήνες αργότερα τον Ιούλιο του 1943 πάλι γίνανε μεγάλες κινητοποιήσεις στην Αθήνα κατά τις επέκτασης των Βουλγάρων στην Μακεδονία που ήθελαν να πάρουν μέχρι και τη Θεσσαλονίκη
Κύριε Χαραλαμπόπουλε όσες φορές έχει προβληθεί το ντοκιμαντέρ τι πιστεύετε ότι είναι το μήνυμα, ποιο πιστεύετε ότι είναι το μήνυμα που παίρνει ο κόσμος που έχει έρθει να δει την ταινία και αν έχει συμπέσει με το μήνυμα που θα θέλατε εσείς να δώσετε δημιουργώντας το συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ;
Κοίταξτε, είναι ένα ντοκιμαντέρ που σκύβει στην ιστορία. Υπάρχει μία προσωπική ιστορία ενταγμένη βέβαια στην μεγάλη Ιστορία της πατρίδας μας εκείνη την περίοδο και πιστεύω ότι ο κόσμος βλέπει, δηλαδή πρέπει να αντιμετωπίσουμε με θάρρος το παρελθόν μας, το ιστορικό παρελθόν και να μιλήσουμε ακόμα και για πράγματα που μας πληγώνουν. Ο κόσμος λοιπόν πιστεύω ότι βλέπει την εποποιία μιας γενιάς στο πρόσωπο του Νίκου Πλουμπίδη, βλέπει ταυτόχρονα τα πάθη πόσο διαιρετικά και πόσο ολέθρια μπορούν να αποβούν, εννοώ δηλαδή το τι ακολούθησε με τον Εμφύλιο και μερικές φορές και η πολιτική τύφλωση που οδηγεί ας πούμε τους ανθρώπους να λειτουργούν με φανατισμό και να πηγαίνουν σε ακραίες καταστάσεις. Πόσο επίσης αληθεύει αυτό ότι οι επαναστάσεις τρώνε τα παιδιά τους. Μη ξεχνάμε επίσης την τύχη που είχε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης που καταδικάστηκε σε θάνατο, πάντα δηλαδή και ο Πλουμπίδης εντάσσεται μέσα σε μια τέτοια χωρία παραδειγμάτων πάμπολλων στην ιστορία όχι μόνο της πατρίδας μας και στις διεθνές μας σκεφτούμε και τη μοίρα και των πρωτεργατών της Γαλλικής Επανάστασης κτλ. Το ιδιαίτερο του Πλουμπίδη είναι αυτό το πόσο βαριά και άδικη κατηγορία που του απευθύνθηκε από το κόμμα του.
Άρα μπορεί να αποτελεί το ντοκιμαντέρ και μια στιγμή ουσιαστικά επανεξέτασης στη ζωή αυτού του ανθρώπου ως ιστορικό πρόσωπο και μέρος ουσιαστικά ενός πολύ σημαντικού μιας πολύ σημαντικής χρονικής εποχής για τη χώρα μας όπως ξέρουμε όλοι;
Ναι, οπωσδήποτε λειτούργησε και έτσι δηλαδή πολλοί θεατές μετά την προβολή μου είπαν ότι η ταινία είναι μια δικαίωση για τον Νίκο Πλουμπίδη χαίρομαι για κάτι τέτοιο αν η ταινία έβαλε και αυτή είχε μια συμβολή στην αποκατάσταση αυτού του ανθρώπου επίσης να γίνει πλατύτερα γνωστή η ιστορία του γιατί λίγοι άνθρωποι γνωρίζανε το εύρος της προσφοράς αυτού του ανθρώπου, ίσως οι παλιότεροι είχαν ακούσει λίγο για την τραγική διάσταση της ιστορίας αλλά όχι και τα του βίου του και τη συνεισφορά του στους εθνικούς αγώνες.
Πάντως κύριε Χαραλαμπόπουλε βλέπουμε ότι είναι και μια τάση ίσως προσέγγισης του κινηματογράφου έτσι σε ιστορικά πρόσωπα με αφορμή τώρα και την ταινία που κυκλοφορεί σχετικά με τον Καποδίστρια και την ζωή του αλλά και σχετικά και παράλληλα μάλλον και με το δικό σας έργο. Θεωρείτε ότι είναι μια ευκαιρία για κάθε σκηνοθέτη να προσεγγίσει ένα πρόσωπο από την ιστορία και να το μοιραστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να περάσει τα μηνύματα που μπορεί να έχουν αρχίσει να φθίνουν σε ό,τι αφορά τα ιστορικά γεγονότα ή η μυθοπλασία πρέπει να παραμείνει ως μυθοπλασία και το ντοκιμαντέρ ως ξεκάθαρο είδος απεικόνισης γεγονότων;
Όχι, δεν νομίζω. Δεν μπαίνουνε φραγμοί στην τέχνη. Ό,τι και να είναι, είτε είναι μυθοπλασία είτε ντοκιμαντέρ. Αυτό το οποίο είναι απαραίτητο βέβαια είναι κανείς όταν σκύβει την ιστορία είτε αφορά πρόσωπα είτε γενικότερα θέματα ιστορικά ας πούμε, να σκύβει με μια αίσθηση ευθύνης δηλαδή σαφώς ό,τι παρουσιάζεται να έρχεται από μια δουλειά τεκμηρίωσης που θα έχει προηγηθεί και σε τελευταία ανάλυση, όπως συμβαίνει σε όλες τις δημιουργίες και σε όλους τους τομείς, όχι μόνο στον κινηματογράφο, είναι αυτή η προσωπική στάση του δημιουργού σε σχέση ας πούμε με το θέμα του και αυτό που σκέφτεται να επικοινωνήσει με το κοινό του. Εκεί πέρα είναι κάποιοι κώδικες όπου αφορούν τον καθένα, δεν μπορούν να μπουν κανόνες. Πάντως ο κινηματογράφος σε όλη την πορεία του από την ανακάλυψη του έχει σκύψει πάρα πολλές φορές σε ιστορικά θέματα και πολύ συχνά με πολύ καλά αποτελέσματα γιατί έχει μια πολύ μεγάλη επιδραστικότητα, η δύναμη της εικόνας είναι εξαιρετική και συναντάς πάρα πολλούς ανθρώπους που μπορεί να μην έχουν γνώση τις ιστορίες κάποιου συγκεκριμένου θέματος αλλά τους έχουν από ταινίες απομείνει κάποιες εικόνες στο μυαλό τους. Σε κάθε περίπτωση ο δημιουργός μιας ταινίας πρέπει να σταθεί με μια ευθύνη απέναντι στα θέματα.
Ετοιμάζετε κάτι καινούριο;
Ναι, έχω στα σκαριά μια καινούρια ταινία, μυθοπλασίας, “Αντίο Γουτεμβέργιε”, λέγεται. Θα δούμε. Κάθε εγχείρημα στην χώρα μας, που είναι μια μικρή χώρα κινηματογραφικά θέλει χρόνο και υπομονή για να υποστηριχθεί και να υλοποιηθεί.
