Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ήταν γεγονός που «ξύπνησε» την Ευρώπη, σύμφωνα με τον επιφανή Γερμανό κοινωνιολόγο και φιλόσοφο, Γιούργκεν Χάμπερμας. Όπως επισημαίνει, της έδωσε να καταλάβει, μάλλον πολύ καθυστερημένα, ότι η παγκόσμια τάξη έχει αλλάξει βαθιά.
Σε κείμενό του* που δημοσιεύθηκε στο Social Europe, ο Γιούργκεν Χάμπερμας επισημαίνει ότι αυτός ο μετασχηματισμός ήρθε με την παράλληλη παρακμή των ΗΠΑ, της υπερδύναμης του 20ού αιώνα. Αρχής γενομένης από την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001, η οποία άλλαξε τη νοοτροπία της. Ο Τζορτζ Μπους Τζούνιορ και ο αντιπρόεδρός του, Ντικ Τσένι, επισημαίνει, εκμεταλλεύθηκαν τον φόβο των ανθρώπων και με εκτεταμένη χρήση προπαγάνδας κατά του Ιράκ και του Σαντάμ Χουσεΐν, πήγαν σε πόλεμο. Έναν πόλεμο που παραβίασε το διεθνές δίκαιο.
Η αποδυνάμωση της διεθνούς θέσης της πρώην υπερδύναμης είναι αδιαμφισβήτητη
Έκτοτε, λέει ο Χάμπερμας, αυτή η μετατόπιση στη νοοτροπία των ΗΠΑ ριζοσπαστικοποιήθηκε και εδραιώθηκε. Ο Γερμανός φιλόσοφος επισημαίνει ότι, από θεσμική άποψη, αυτή η αλλαγή επηρέασε κυρίως το κομματικό σύστημα. Ήδη κατά τη δεκαετία του 1990, υπό την ηγεσία του Νιουτ Γκίνγκριτς, όχι μόνο οι πρακτικές του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος είχαν αλλάξει ριζικά, αλλά και η κοινωνική σύνθεση της βάσης του. Και οι τάσεις προς έναν πιο βαθύ και, τώρα, όπως φαίνεται, σχεδόν μη αναστρέψιμο μετασχηματισμό του πολιτικού συστήματος στο σύνολό του επικράτησαν όταν ο Μπαράκ Ομπάμα διέψευσε τις ελπίδες ότι θα μπορούσε να τροποποιήσει ριζικά την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ.
Αποδυναμωμένες ΗΠΑ
Πλέον, σύμφωνα με τον Γερμανό φιλόσοφο, η αποδυνάμωση της διεθνούς θέσης της πρώην υπερδύναμης είναι αδιαμφισβήτητη. Και πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι η πρόσφατη σύνοδος κορυφής της APEC στη Νότια Κορέα. Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ, ανήσυχοι από τα τεκταινόμενα και την πολιτική των ΗΠΑ, επιδιώκουν συμφωνίες με άλλες χώρες, είτε ουδέτερες είτε εξαρτημένες από την Κίνα. Επίσης, μετά την αποχώρηση του Ντόναλντ Τραμπ, που τον ενδιαφέρουν μόνο οι γρήγορες συμφωνίες, χωρίς να μπορεί να δει στο μέλλον, ο Σι Τζινπίνγκ έδωσε τον τόνο. Και προώθησε την ιδέα μιας πολυπολιτισμικής παγκόσμιας κοινωνίας υπό κινεζική ηγεσία.
Ο πρόεδρος της Κίνας έχει θέσει στόχο την αντικατάσταση του φιλελεύθερου παγκόσμιου εμπορικού καθεστώτος με μια σινοκεντρική παγκόσμια πολιτική τάξη. Και το επιτυγχάνει. Έχουν ωφεληθεί η Ρωσία, το Πακιστάν, η Μαλαισία και η Ινδονησία. Ενώ η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος πιστωτής για τις αναπτυσσόμενες και αναδυόμενες χώρες. Και γεωπολιτικά αν το δει κανείς, οι αποφασιστικές συγκρούσεις στο μέλλον θα επικεντρωθούν στη ΝΑ Ασία.
Προάγγελος για τη δημοκρατικά νομιμοποιημένη διάλυση της παλαιότερης δημοκρατίας στον πλανήτη
Οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί έχουν αλλάξει, επισημαίνει ο Γιούργκεν Χάμπερμας. Η Κίνα και οι σύμμαχοί της έρχονται σε αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ και τα κράτη της περιοχής που τις ακολουθούν (Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Αυστραλία). Ταυτόχρονα, η Ινδία προωθείται ως επίσης παγκόσμια δύναμη. Οι χώρες της ομάδας BRICS διεκδικούν την ανεξαρτησία και τη δύναμή τους.
Σπάνιες γαίες και νέα οικονομική τάξη
Το τέλος της δυτικής ηγεμονίας, λέει ο Χάμπερμας, υποδηλώνεται επίσης από τους βαθιούς γεωοικονομικούς μετασχηματισμούς της φιλελεύθερης παγκόσμιας οικονομικής τάξης που είχαν δημιουργήσει οι ΗΠΑ μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Για τον Γερμανό φιλόσοφο, η διαμάχη για την προμήθεια «σπάνιων γαιών» είναι αυτό που απεικονίζει καλύτερα τους πλέον συνήθεις περιορισμούς της πολιτικής ασφαλείας στο παγκόσμιο εμπόριο.
Επισημαίνει ότι οι δυτικές κυβερνήσεις δεν μπόρεσαν να καταλάβουν ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία, αφού δεν απετράπη, έπρεπε να έχει τελειώσει στη διάρκεια της θητείας Μπάιντεν. Διότι, η δεύτερη θητεία Τραμπ έφερε αυτό που είχε ήδη ανακοινωθεί μέσω του Project 2025, του σχεδίου του Inheritance Foundation. Τη σχεδόν μη αναστρέψιμη διάλυση του φιλελεύθερου-δημοκρατικού καθεστώτος. Ό,τι είχε ήδη συμβεί στην Ευρώπη, σε χώρες όπως η Ουγγαρία.
Ο στόχος του Τραμπ είναι να περιθωριοποιήσει και να δυσφημίσει την αντιπολίτευση
Ο Χάμπερμας είναι σαφής: Αυτοί οι νέοι τύποι αυταρχικών καθεστώτων προφανώς δεν μπορούν να αποδοθούν στις ιδιαίτερες συνθήκες μιας αποτυχημένης μετάβασης από τις μετασοβιετικές μορφές διακυβέρνησης. Πιθανότατα μοιάζουν περισσότερο με προάγγελους για τη δημοκρατικά νομιμοποιημένη διάλυση της παλαιότερης δημοκρατίας στον πλανήτη. Και για ταχεία οικοδόμηση και επέκταση μιας τεχνοκρατικά διοικούμενης φιλελεύθερης-καπιταλιστικής μορφής διακυβέρνησης. Αυτό συμβαίνει στις ΗΠΑ, μπροστά σε μια λίγο-πολύ παράλυτη αντιπολίτευση.
Κατάχρηση εξουσίας
Ο Τραμπ, λέει ο Χάμπερμας, καταχράται την εξουσία χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις αντιρρήσεις ενός νομικού συστήματος που πέφτει στο κενό και σταδιακά απενεργοποιείται από πάνω. Αφαίρεσε νομοθετικές εξουσίες από το Κογκρέσο, μέσω της δασμολογικής πολιτικής, επιχειρεί να περιορίσει σταδιακά την ανεξαρτησία του Τύπου και του πανεπιστημιακού συστήματος.
Μετά εκφοβίζει την αντιπολίτευση μέσω της ανάπτυξης της Εθνοφρουράς σε μεγάλες πόλεις. Και μόνο η παρουσίας της εκεί σηματοδοτεί την προθυμία της κυβέρνησης να αναπτύξει τον στρατό εναντίον των ίδιων των πολιτών της, εάν χρειαστεί.
Το κομματικό σύστημα στην ΕΕ και οι δημοκρατικές εκλογές προστατεύονται, ακόμη και σε αυταρχικά κράτη όπως η Ουγγαρία. Στις ΗΠΑ, όμως, λέει, η μοίρα τους είναι προς το παρόν αβέβαιη. Μετά τις επιλεκτικές εκλογικές επιτυχίες των Δημοκρατικών, ο στόχος του Τραμπ είναι να περιθωριοποιήσει και να δυσφημίσει την αντιπολίτευση.
Στην εξωτερική πολιτική, όπως δείχνουν οι αυθαίρετες στρατιωτικές ενέργειες κατά των λαθρεμπόρων ναρκωτικών στα ανοικτά των ακτών της Βενεζουέλας, αγνοεί το διεθνές δίκαιο*.
Για τον Γερμανό φιλόσοφο και κοινωνιολόγο, το πιο εκπληκτικό, και όχι εύλογα εξηγημένο φαινόμενο αυτής της υφέρπουσας αλλά σκόπιμα επιδιωκόμενης κατάληψης της εξουσίας, είναι κυρίως η μικροψυχία μιας σε μεγάλο βαθμό αδιάφορης κοινωνίας των πολιτών. Παράδειγμα, πόσο γρήγορα προσαρμόστηκαν φοιτητές και καθηγητές στους εκβιασμούς του, μετά την «ανέξοδη» για τον Χάμπερμας, αντίσταση στις πανεπιστημιουπόλεις.
Ο Χάμπερμας δεν βλέπει πειστικά σημάδια αντιστροφής στην πορεία που ακολουθείται τώρα προς ένα πολιτικά αυταρχικά ελεγχόμενο, τεχνοκρατικά διοικούμενο, αλλά οικονομικά φιλελεύθερο κοινωνικό σύστημα. Οι πιθανοί διάδοχοι του «παθολογικά ναρκισσιστή» Τραμπ, λέει, έχουν μια ακόμη πιο κλειστή «κοσμοθεωρία». Ο πρόεδρος των ΗΠΑ προτιμά να είναι μεγιστάνας και βραβευμένος με Νόμπελ Ειρήνης παρά πολιτικός με όραμα.
Τι σημαίνει αυτό για την Ευρώπη
Εξετάζοντας τι σημαίνουν όλα αυτά για τη Γηραιά Ήπειρο, ο Γιούργκεν Χάμπερμας υποθέτει ότι, με μεμονωμένες εξαιρέσεις, οι κυβερνήσεις της ΕΕ και των κρατών μελών της εξακολουθούν να έχουν την σταθερή πρόθεση προς το παρόν να τηρούν τα κανονιστικά θεμέλια και τις αντίστοιχες καθιερωμένες πρακτικές των συνταγμάτων τους.
Και ότι από αυτό προκύπτει ο πολιτικός στόχος της ενίσχυσης του βάρους τους στο βαθμό που η ΕΕ μπορεί να επιβληθεί στην παγκόσμια πολιτική και την παγκόσμια κοινωνία ανεξάρτητα από τις ΗΠΑ και ανεξάρτητα από ασύμβατους με το σύστημα συμβιβασμούς με τις ΗΠΑ ή άλλα αυταρχικά κράτη ως αυτόνομος παράγοντας.
Η ΕΕ δεν μπορεί πλέον να επικαλεστεί αξιόπιστα τα ανθρώπινα δικαιώματα για να δικαιολογήσει τη στρατιωτική της υποστήριξη προς την Ουκρανία
Αλλά, όσον αφορά τη συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία, η Ευρώπη παραμένει εξαρτημένη από τις ΗΠΑ. Δεν διαθέτει τα μέσα και την τεχνολογία. Χωρίς την αμερικανική υποστήριξη, το ουκρανικό μέτωπο δεν θα μπορούσε να κρατηθεί.
Αλλά οι ΗΠΑ, μετά τον Μπάιντεν, στην καλύτερη περίπτωση, προμηθεύουν όπλα που η Ευρώπη πληρώνει. Και έχουν γίνει ένας απρόβλεπτος εταίρος για τους συμμάχους τους. Συνεπώς, υπάρχει συμφέρον από την πλευρά της Ευρώπης για την ταχεία κατάπαυση του πυρός που επιδιώκει η ουκρανική ηγεσία.
Η «ενοχλητική συνέπεια», λέει ο Χάμπερμας, για την Ευρώπη, που δεν έχει αντιμετωπιστεί μέχρι σήμερα, είπε ότι η ΕΕ δεν μπορεί να αποστασιοποιηθεί πολιτικά από τις παθητικές ΗΠΑ. Η «Δύση», μέσω του ΝΑΤΟ, εξακολουθεί να ενεργεί από κοινού, αλλά δεν μιλάει πλέον με μία φωνή. Ο πόλεμος στην Ουκρανία αναγκάζει την ΕΕ να διατηρήσει μια συμμαχία με τις ΗΠΑ εντός ενός πλαισίου του ΝΑΤΟ. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί πλέον να επικαλεστεί αξιόπιστα τα ανθρώπινα δικαιώματα για να δικαιολογήσει τη στρατιωτική της υποστήριξη προς την Ουκρανία. Ο Τραμπ, στην ομιλία του ενώπιον της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, απαξίωσε τις αρχές αυτές.
«Συνασπισμοί των προθύμων»
Ο Χάμπερμας επισημαίνει ότι είναι τουλάχιστον ειρωνικό, έστω ακούσια, ότι η ομάδα των κρατών που στηρίζουν την Ουκρανία, να έχει πάρει τον όνομα «Συνασπισμός των Προθύμων». Αυτό το όνομα είχε δώσει ο Τζορτζ Μπους, με τη βοήθεια του Τόνι Μπλερ, πρωθυπουργού της Βρετανίας, στη ομάδα των χωρών που υποστήριξαν την εισβολή του στο Ιράκ. Παραβιάζοντας το διεθνές δίκαιο.
Ο Γερμανός φιλόσοφος θέτει το ερώτημα: Πόσο ρεαλιστικό είναι να επιδιώξουμε μια περαιτέρω πολιτική ενοποίηση της ΕΕ με στόχο να αναγνωριστεί στην παγκόσμια κοινωνία όχι μόνο ως ένας από τους οικονομικά πιο σημαντικούς εμπορικούς εταίρους, αλλά ως ένα ξεχωριστό, πολιτικά αυτοδύναμο και ικανό υποκείμενο;
Τα ευρωομόλογα είναι «έργο του διαβόλου» για τον Μερτς, που αποδεικνύεται κληρονόμος του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε και του δόγματός του
Εκφράζει αμφιβολίες. Γιατί αν και τα νεότερα κράτη μέλη στα ανατολικά της ΕΕ ζητούν πιο έντονα τον επανεξοπλισμό, θα ήταν λιγότερο προετοιμασμένα να περιορίσουν τις δικές τους αντίστοιχες εθνικές-κρατικές εξουσίες. Αυτή η πρωτοβουλία θα έπρεπε να προέλθει από τις χώρες του δυτικού πυρήνα της Ένωσης. Παρ’ όλο που η κυβέρνηση Μελόνι μάλλον θα διαχωρίσει τη θέση της. Συνεπώς, απομένουν οι αδύναμη σήμερα Γαλλία και η Γερμανία. Η οικοδόμηση μιας κοινής ευρωπαϊκής άμυνας που βρίσκεται σε εξέλιξη θα μπορούσε να δώσει ώθηση γι’ αυτό.
Η υποκριτική πολιτική της Μέρκελ
Αλλά, λέει ο Χάμπερμας, ενισχύοντας τον στρατό, η γερμανική κυβέρνηση συνεχίζει την υποκριτική ευρωπαϊκή πολιτική που ασκούσε η Άνγκελα Μέρκελ. Στη ρητορική πάντα φιλοευρωπαϊκή, αλλά απέρριπτε τις γαλλικές πρωτοβουλίες για στενότερη οικονομική ολοκλήρωση. Επίσης, τα ευρωομόλογα είναι «έργο του διαβόλου» για τον καγκελάριο Μερτς, που αποδεικνύεται κληρονόμος του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε και του δόγματός του.
Δεν υπάρχει καμία σοβαρή ένδειξη ότι η γερμανική κυβέρνηση επιδιώκει αποτελεσματικά μια Ευρώπη ικανή να δράσει στην παγκόσμια πολιτική. Και με τον δεξιό λαϊκισμό να αυξάνεται καθημερινά σε όλες τις χώρες της Ευρώπης, ένα τόσο καθυστερημένο βήμα προς την περαιτέρω ολοκλήρωση της ΕΕ, και επομένως προς την παγκόσμια ικανότητά της για δράση, θα έβρισκε ακόμη λιγότερη αυθόρμητη υποστήριξη από ό,τι πριν.
Οι παραπάνω λόγοι κάνουν τον Γερμανό φιλόσοφο να θεωρεί πιθανό ότι η Ευρώπη θα είναι λιγότερο ικανή από ποτέ να αποσυνδεθεί από την ηγεσία των ΗΠΑ. Το αν μπορεί να διατηρήσει την κανονιστική, και μέχρι στιγμής δημοκρατική και φιλελεύθερη, αυτογνωσία της θα είναι πρόκληση.
Και καταλήγει ο Γιούργκεν Χάμπερμας: Στο τέλος μιας πολιτικά μάλλον ευνοημένης ζωής, το ικετευτικό συμπέρασμα δεν μου έρχεται εύκολα: Η περαιτέρω πολιτική ολοκλήρωση τουλάχιστον του πυρήνα της ΕΕ δεν ήταν ποτέ τόσο ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή μας όσο είναι σήμερα. Και ποτέ τόσο απίθανη.
*Αυτό το κείμενο είναι μεταφρασμένο και περικομμένο αντίγραφο διάλεξης που δόθηκε στο Ίδρυμα Siemens στις 19 Νοεμβρίου 2025 – συνεπώς ο συντάκτης του δεν θα μπορούσε να σχολιάζει τις εξελίξεις με την επίθεση στο Καράκας.
Πηγή: in.gr
