Ο θρίαμβος του περιβάλλοντος έναντι του γονιδιώματος

Τα τραγικά και πολύνεκρα γεγονότα στο Ισραήλ και στη Λωρίδα της Γάζας εδώ και έναν χρόνο τώρα γεννούν το εύλογο ερώτημα: Είναι η εχθρότητα των ανθρώπων βασισμένη στη γονιδιωματική τους διαφορά ή στο περιβάλλον, δηλαδή την ιστορία, τη θρησκεία, τη γλώσσα και άλλα τέτοια επίκτητα χαρακτηριστικά;

Αρκετές μελέτες έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια εστιασμένες στην ποικιλομορφία του γονιδιώματος των διαφόρων πληθυσμών. Το γονιδίωμα του καθενός μας είναι μοναδικό, δηλαδή έχει τέτοια ποικιλομορφία που στο σύνολό της το κάνει ώστε να μην είναι πανομοιότυπο με κανένα άλλο γονιδίωμα στη Γη (εκτός από αυτά των ομοζυγωτικών διδύμων). Είναι όμως δυνατό, διαβάζοντας την ποικιλομορφία εκατοντάδων χιλιάδων γονιδιωμάτων, να μπορούμε να πούμε ότι το γονιδίωμα παραδείγματος χάριν του Κώστα είναι πιο συγγενικό με το γονιδίωμα του Γιάννη και λιγότερο συγγενικό με αυτό του Παναγιώτη. Γιατί αυτό; Γιατί τα αδέρφια έχουν 50% παρόμοια ποικιλομορφία του γονιδιώματος, τα πρώτα ξαδέλφια 12·5%, τα δεύτερα ξαδέλφια 3% και ούτω καθεξής. Επειδή το κείμενο του γονιδιώματος είναι 6 δισεκατομμύρια γράμματα, οι διαφορές και ομοιότητες αυτές είναι αρκετές για να έχουμε μια καλή ιδέα της συγγένειας μεταξύ των ανθρώπων. Η ενδογαμία, δηλαδή οι γάμοι μεταξύ ανθρώπων ενός σχετικά μικρού πληθυσμού, αυξάνει τη γονιδιωματική συγγένεια. Επίσης η απομόνωση ενός πληθυσμού σε ένα μικρό νησί ας πούμε, ή σε απομακρυσμένα χωριά των ψηλών βουνών, ή σε ένα μέρος μιας πόλης, επίσης αυξάνει τη γονιδιωματική συγγένεια των ανθρώπων γιατί οι γάμοι είναι μεταξύ συγγενών που και οι ίδιοι αγνοούν. Το ίδιο συμβαίνει όταν οι άνθρωποι κάνουν παιδιά με άλλους ανθρώπους που ανήκουν στην ίδια πληθυσμιακή ομάδα. Ετσι ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει ένα γονιδιωματικό τεστ για να βρει τη βιολογική ιστορία των προγόνων του και να καθορίσει με ποιον τωρινό υποπληθυσμό έχει μεγαλύτερη συγγένεια, δηλαδή γονιδιωματικη ομοιότητα.

Εχουν γίνει αρκετές γονιδιωματικές μελέτες σε πολλούς πληθυσμούς, συμπεριλαμβανομένων και των Εβραίων. Οι μελέτες αυτές γίνονται όλο και πιο ακριβείς και αξιόπιστες όσο αυξάνεται ο αριθμός των δειγμάτων από όλον τον κόσμο και όσο οι τεχνικές διαβάσματος του γονιδιώματος τελειοποιούνται και γίνονται πιο εύκολες και γρήγορες.

Θα σταθώ σε δύο αντιπροσωπευτικές, αξιόπιστες και τεχνικά σοβαρές μελέτες των γενετιστών Harry Ostrer και Karl Skorecki, που είναι και οι δύο ειδικοί στο θέμα. Ο πρώτος είναι καθηγητής στην Ιατρική Σχολή Αλμπερτ Αϊνστάιν στη Νέα Υόρκη και ο δεύτερος στα πανεπιστήμια της Χάιφας και Μπαρ Ιλάν στο Ισραήλ. Οι δύο ερευνητές σε δύο διαφορετικές μελέτες χρησιμοποίησαν δείγματα από ανθρώπους που αυτοκαθορίζονταν ως Εβραίοι και δεδομένα από ανθρώπους άλλων πληθυσμών που βρίσκονται σε βιο-βιβλιοθήκες. Τα  αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν το 2010 και αργότερα οι ερευνητές έγραψαν μαζί σε σοβαρό επιστημονικό περιοδικό μια σύνθεση των δύο μελετών. (Δεν θα μπω εδώ στο ερώτημα ποιος είναι Εβραίος. Θα παραθέσω μόνο ένα γράμμα του Αλμπερτ Αϊνστάιν στους ραβίνους του Βερολίνου το 1921: «Παρατηρώ ότι η λέξη Εβραίος είναι διφορούμενη, καθώς αναφέρεται (1) στην εθνότητα και την καταγωγή, (2) στη θρησκεία. Είμαι Εβραίος με την πρώτη έννοια, όχι με τη δεύτερη»).

Τα καθαρά συμπεράσματα και των δύο μελετών είναι ότι: 1. Οι Εβραίοι της Μέσης Ανατολής έχουν γονιδιώματα που είναι περισσότερο όμοια μεταξύ τους παρά με γονιδιώματά όλων των άλλων πληθυσμών στην Ευρώπη και την Ανατολή. 2. (και πολύ σημαντικό για τη συζήτησή μας) Τα γονιδιώματα των Εβραίων που συμμετείχαν στις μελέτες έχουν μεγαλύτερη ομοιότητα με αυτά των Παλαιστινίων, Βεδουίνων και Δρούζων. Μετά από αυτούς τους πληθυσμούς τα γονιδιώματά των Εβραίων έχουν ομοιότητες με αυτά των Νοτιοευρωπαίων.

Οι πλησιέστεροι γονιδιακά συγγενείς των Εβραίων λοιπόν είναι οι Παλαιστίνιοι! Και όμως, βλέπουμε δυστυχώς πως η γονιδιωματική συγγένεια δεν απαγορεύει την εχθρότητα, το μίσος, την αντιπαλότητα και τον πόλεμο μεταξύ των δύο αυτών πληθυσμιακών ομάδων.

Στην καίρια λοιπόν ερώτηση ποιος κερδίζει στην αντιπαλότητα των ανθρώπων, το γονιδίωμα ή το περιβάλλον, η απάντηση είναι σαφής: Το περιβάλλον και τα επίκτητα χαρακτηριστικά. Το περιβάλλον που περικλείει την ιστορία, τη γλώσσα, τη θρησκεία, τις συνήθειες. Η τυραννία της ιστορίας δηλαδή είναι πολύ πιο δυνατή από τη γονιδιωματική ταυτότητα και συγγένεια. Ας θυμηθούμε τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο στο τέλος της δεκαετίας του ’40 και τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο στο τέλος της δεκαετίας του ’30 του περασμένου αιώνα, όπου αδελφός πολεμούσε αδελφό παρόλο που γονιδιακά ήταν τόσο κοντά ο ένας με τον άλλον! Το ίδιο βλέπουμε και σε δεκάδες άλλες περιπτώσεις ανά τον κόσμο, όπως στις περιπτώσεις Νότιας και Βόρειας Κορέας, Τούτσι – Χούτου, Σερβίας – Κροατίας – Βοσνίας, Ουκρανίας – Ρωσίας.

Το διάβασμα του γονιδιώματος μας έδωσε την πολύτιμη γνώση ότι όλοι οι άνθρωποι στη Γη είμαστε μακρινοί ή κοντινοί συγγενείς, ότι μοιραζόμαστε παρόμοια γονιδιώματα και ότι το πραγματικό συμφέρον μας είναι να βρούμε την ποικιλομορφία εκείνη που μας προδιαθέτει στις μύριες αρρώστιες έτσι ώστε όσο περνούν τα χρόνια να μπορούμε να προλάβουμε αυτές τις αρρώστιες που μας ταλαιπωρούν και μας δίνουν τόσο πόνο, ή να τις θεραπεύσουμε βασισμένοι στη γνώση του γονιδιώματος. Αλλά αντί γι’ αυτό προτιμάμε να εξαφανίζουμε γονιδιώματα και ανθρώπους και να διοχετεύουμε τον δημόσιο πλούτο σε μέσα για την καταστροφή του άλλου.

Ο Στυλιανός Αντωναράκης είναι ομότιμος καθηγητής Γενετικής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης, μέλος της Ελβετικής Ακαδημίας Επιστημών και πρώην πρόεδρος του Διεθνούς Οργανισμού Ανθρωπίνου Γονιδιώματος (HUGO).

Πηγή: tanea.gr